Κατερίνα Κοκκινάκη: Ο παράδεισος του μετα-ανθρώπου

 Η Κατερίνα Κοκκινάκη τολμά να ζωγραφίσει τον «παράδεισο» του μετα-ανθρώπου. This is not eden ονομάζει την συγκεκριμένη ζωγραφική ενότητα, μιας και δεν πρόκειται για τον παράδεισο που γνωρίζουμε ως σήμερα αφού σε αυτόν ο άνθρωπος δεν είναι φτιαγμένος από χώμα.
Ο όρος μετα-άνθρωπος (post- human) έχει συνήθως σχέση με φιλοσοφικές, τεχνολογικές και υπαρξιακές προσεγγίσεις: πως θα είναι ο άνθρωπος όταν ξεπεράσει τα σημερινά όρια του βιολογικού του σώματος και της συνείδησης. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η έννοια του «παραδείσου» αποκτά διαφορετικές πιθανές σημασίες. Πρόκειται για έναν τεχνολογικό παράδεισο όπου «παράδεισος» είναι η τελειοποίηση της ύλης και της ύπαρξης; Πρόκειται για έναν ψηφιακό-εικονικό παράδεισο όπου ο μετα-άνθρωπος μπορεί να ζήσει μέσα σε ψηφιακά περιβάλλοντα; Ή μήπως αυτός ο παράδεισος είναι μια παγίδα, μια ουτοπία που μοιάζει τέλεια αλλά στερείται αυθεντικού νοήματος; Μιας και για πολλούς ανθρώπους ο πραγματικός παράδεισος είναι ακριβώς η ατέλεια και η θνητότητα. 
Σύμφωνα με την ίδια την ζωγράφο, το «This is not eden» αναφέρεται με έναν υπαινικτικό τρόπο σε μια πλασματική ιδέα της Εδέμ, η οποία θα μπορούσε να υπάρχει αν η ανθρωπότητα είχε κάνει άλλες επιλογές. Στην πραγματική ζωή όμως η Εδέμ σχηματίζεται από άλλες σύγχρονες έννοιες. Η αίσθηση της παιδικής ηλικίας, οι αναμνήσεις, η εσωτερική ταυτότητα, οι σχέσεις και ο χώρος, πάλλονται σε ένα απόκοσμο περιβάλλον. Η φυσική ενότητα με τον κόσμο μοιάζει αμήχανη και υπερβολική σα να μη βιώθηκε. Παρά τις έντονα αειφορικές αναφορές αλλά και τις συμπαντικές- κοσμικές εικόνες ατόμων και τόπων στους ζωγραφικούς χώρους, δεν προσδιορίζεται αν επρόκειτο τελικά για μια πραγματικότητα, όπως ακριβώς συμβαίνει και στα προϊόντα τεχνητής νοημοσύνης. Σε αυτή την ασαφή ατμόσφαιρα τα ζωτικά συναισθήματα δεν αναγνωρίζονται πάντα και ίσως οι άνθρωποι να βρίσκονται πολύ κοντά ακόμη και στο να τα ξεχάσουν. Μέσα σε αυτό το κλίμα επίπλαστης και τροπικής ευδαιμονίας σχολιάζεται ο αποπροσανατολισμός του ατόμου από τη συναισθηματική του ζωή. Οι σχέσεις του δοκιμάζονται, όχι όμως μόνο οι σχέσεις με το άλλο άτομο, αλλά και με το περιβάλλον και, τελικά, η σχέση του ατόμου με τον ίδιο του τον εαυτό.
Αυτό που κάνει τη δουλειά της Κατερίνας Κοκκινάκη ακόμα πιο ενδιαφέρουσα, είναι το γεγονός ότι επιλέγει να μιλήσει για ένα τόσο σύγχρονο θέμα χρησιμοποιώντας παραδοσιακά υλικά. Επιμένοντας στην ζωγραφική και, ειδικότερα, στην παραστατική ζωγραφική – είτε πρόκειται για ακρυλικά σε καμβά και τυπώματα ή νήματα είτε για ακουαρέλες – οπτικοποιεί ένα ερώτημα σχετικά με την νέα εικονική ζωή την οποία καλούμαστε να ζήσουμε θέτοντας, ταυτόχρονα, τον προβληματισμό για το αν πρόκειται να κρατήσουμε ρομαντικές μανιέρες στο νέο περιβάλλον.
Η ζωγραφική της είναι καθαρά ανθρωποκεντρική σε αντίθεση με τη φιλοσοφία του μετα- ανθρώπου όπου ο άνθρωπος δεν είναι το κέντρο, παύει να είναι ένα «μοναχικό άτομο» και γίνεται ένα δίκτυο σχέσεων με την φύση, την τεχνολογία, τους άλλους. Η φύση, πάνω στην οποία η ίδια η ζωγράφος θεωρεί ότι δεν έχουμε δικαιώματα, υπάρχει στο έργο της, αλλά περισσότερο ως εικονικό περιβάλλον. Αν ο άνθρωπος δεν είναι το κέντρο, τότε αλλάζει και η ηθική του στάση: τα ζώα, η φύση, ακόμα και οι μηχανές μπορεί να έχουν «φωνή» ή δικαιώματα.
Η generation X στην οποία ανήκει η Κατερίνα Κοκκινάκη μεγάλωσε με ανθρωπιστική παιδεία, όπου ο άνθρωπος είναι το πιο σημαντικό όν, το μέτρο της αξίας και της γνώσης.
Ο μετανθρωπισμός αμφισβητεί αυτό το κέντρο: δεν είμαστε ξεκομμένοι ή ανώτεροι από άλλα όντα, αλλά μέρος ενός πολύπλοκου πλέγματος ζωής, τεχνολογίας, περιβάλλοντος. Έτσι, η ζωγράφος φτιάχνει έργα με φυτικά μοτίβα χρησιμοποιώντας, μάλιστα, και λέξεις από άνθη στα ιαπωνικά ή, γενικότερα, ασιατικά στοιχεία – μιας και η Ιαπωνία είναι η κατεξοχήν χώρα που συνδυάζει την παράδοση, την αειφορική συνείδηση και την τεχνολογική καινοτομία. Όσο για τον άνθρωπο, μοιάζει να μην έχει φύλλο (cyborg) και κοιτάζει ευθέως τον θεατή. Το βλέμμα του είναι εκείνο της ωριμότητας, της συμπόνοιας, της διαπίστωσης ή ακόμα και της συνενοχής, πάντα όμως μέσα από μία νεανική μορφή. Αυτό συμβαίνει γιατί η ζωγράφος αναφέρεται στην παιδική ηλικία με την έννοια του παιδιού που φέρουμε μέσα μας ως ψυχολογική ταυτότητα, που δεν παρακάμπτεται, αλλά μεταφέρεται και επαναβιώνεται ως το τέλος. Το βλέμμα, λοιπόν, του ανθρώπου της κουβαλάει την ιστορία του ακόμη και αν εκείνος προσπαθεί να επικρατήσει με μια τροποποιημένη νεανική μορφή.
Είναι σημαντικό να αναφέρουμε ότι τα περισσότερα έργα της ενότητας η Κατερίνα Κοκκινάκη τα φιλοτέχνησε κατά τη διάρκεια του πρώτου κορονοϊού. Στο βιβλίο «Μετανθρωπισμός», η φυσικός και γλωσσολόγος Σωτηρία Ορφανίδου επισημαίνει ότι « η πανδημία χαρακτηρίστηκε ως σημείο ασυνέχειας, ώστε να υποδηλώσει μια αλλαγή πορείας ολόκληρης της ανθρωπότητας, αλλά και ως επιταχυντής προς τη μετάβαση στην ψηφιακή εποχή». Ο άνθρωπος του δυτικού κόσμου βίωσε σημαντικές αλλαγές στην καθημερινότητά του, στην κοινωνική ζωή, στην οικονομία, στην εκπαίδευση, στην εργασία. Αυτή η κατάσταση δεν άφησε ανεπηρέαστη την ζωγράφο: ο covid πρόσθεσε στο έργο της μια ατμόσφαιρα επίπλαστης οπτικής πανδαισίας, εγκιβωτισμένης μέσα σε μικρές και απομονωμένες πραγματικότητες, ενώ ταυτόχρονα μπόρεσε να οπτικοποιήσει τις σχέσεις σε κρίση και την ταυτότητα του ανθρώπου σε διαρκή αναμόρφωση. 
Ο «μετα-άνθρωπος» δεν είναι πια ένα μελλοντικό ενδεχόμενο. Είναι ήδη εδώ. Η επόμενη φάση φαίνεται να είναι ένα υβρίδιο βιοτεχνολογίας, εμφυτεύματα, νευρωνικά chips, ενίσχυση των γνωστικών λειτουργειών, ακόμα και προγραμματισμός της βιολογίας μας. Σύμφωνα με τον Δημήτρη Νανόπουλο, έναν από τους κορυφαίους φυσικούς θεωρητικούς παγκοσμίως, ο άνθρωπος φαίνεται πως βρίσκεται πια στο κατώφλι μιας ριζικής μετάλλαξης. Το κρίσιμο ζήτημα, όμως, μας λέει, δεν είναι αν μπορούμε να γίνουμε μετα-άνθρωποι. Αυτό ήδη συμβαίνει.
Το ζήτημα είναι αν μπορούμε να απαλλαγούμε από τις σταθερές μας ιδέες ώστε να το συνειδητοποιήσουμε, να το κατανοήσουμε και να το κατευθύνουμε με ηθική επίγνωση.
Η Κατερίνα Κοκκινάκη παρατηρεί και μοιάζει να προβληματίζεται απέναντι σε αυτήν τη νέα πραγματικότητα, προσπαθώντας να προειδοποιήσει τον θεατή να κοιτάξει βαθύτερα και να πάρει αποφάσεις για το τι θα κρατήσει μέσα από αυτήν την εξέλιξη. Το έργο της, πυκνό σε νοήματα, κάποιες φορές σοκάρει και δεν μπορεί παρά να επηρεάσει τον θεατή, να του ξυπνήσει το συναίσθημά του και να τον κάνει να αναλογιστεί την σύγχρονη πραγματικότητα που τον περιβάλλει.

Ήρα Παπαποστόλου,
Κριτικός & Ιστορικός Τέχνης, μέλος της AICA International

Last modified: 30/10/2025