Φωτογραφικές μαρτυρίες του Michel Setboun για την Αλβανία των σκοτεινών χρόνων. Γράφει ο Toni Milaqi

Photo by  Michel Setboun

Photo by Michel Setboun

«Χρονικό της Δρόπολης» τιτλοφορείται η έκθεση φωτογραφίας του διάσημου Γαλλο -Αλγερινού φωτογράφου Michel Setboun που εγκαινιάστηκε στη ο Δερβιτσάνη της Αλβανίας. Ο Michel Setboun ως απεσταλμένος μεγάλων φωτογραφικών πρακτορείων φωτογράφισε στην Αλβανία από το 1985 ως το 1991, περίοδο της μετάβασης από την κομμουνιστική στη μετακομμουνιστική εποχή. Ο εικαστικός Toni Milaqi είναι ο επιμελητής της έκθεσης.    

Ένας  άκρως ενδιαφέρον φωτογράφος και φωτορεπόρτερ  ο οποίος έχει καταγράψει με τον φωτογραφικό του φακό μοναδικές στιγμές του βίου στην αλβανική επικράτεια, ειδικά της κομμουνιστικής περιόδου αλλά και μετέπειτα, είναι ο Michel Setboun. Όταν πρωτοείδα τις φωτογραφίες του, ιδιαίτερα αυτά πριν το 1990 πραγματικά σοκαρίστηκα για την δύναμη  της αλήθειας που αυτές οι εικόνες κουβαλάνε. Φωτογραφίες ουσιαστικές, αληθινές, όχι χαϊδεμένες  ή στημένες, πολλές φορές κάπως ξένες με τα πρότυπα  που εμείς οι κάτοικοι της κομμουνιστικής Αλβανίας είχαμε μάθει να βλέπουμε, πολύ μακριά από τα προπαγανδιστικά τερτίπια  που η κρατική μηχανή μας σέρβιρε.

Photo by  Michel Setboun

Photo by Michel Setboun

Πρέπει να πούμε πώς το κομμουνιστικό καθεστώς (1944-1990) είχε το μονοπώλιο της φωτογράφησης και της παραγωγής της εικόνας, η οποία πάντα έπρεπε να τηρήσει τους κανόνες και τα ιδεώδη του κομμουνιστικού δόγματος, και δεν νοείτο ένα φωτογραφικό προϊόν που συσχετιζόταν με την αλβανική επικράτεια το οποίο να μπορούσε να ξεφύγει πέρα από τις αυστηρά οριοθετημένες κόκκινες γραμμές της δημοσιάς/κρατικής προπαγάνδας.
Βλέποντας τις φωτογραφίες εκείνης της περιόδου έχεις την αίσθηση ότι ο Setboun έχει σταματήσει τον χρόνο, τον έχει εγκλωβίσει, τον έχει φυλακίσει στις τόσο ισχυρές του εικόνες. Η έκθεση «Dropulli’s Chronicle» ασχολείται κυρίως με την καταγραφή κάποιων στιγμών από την ζωή των ελλήνων της Βορείου Ηπείρου, συγκεκριμένα των  κατοίκων της Δερόπολης αλλά και της ευρύτερης περιοχής για να τονιστεί περισσότερο το κοινωνικό/χρονικό/γεωγραφικό πλαίσιο.

Υπάρχουν στην έκθεση φωτογραφίες του 1981 του Αργυροκάστρου, που μαρτυρούν από την μια την υπέροχη αρχιτεκτονική της μοναδικής αυτής πόλης και από την άλλη το προπαγανδιστικό παραλήρημα του κομμουνιστικού καθεστώτος. Στην μέση όλων αυτόν οι άνθρωποι, σιωπηλοί, νωχελικοί, που ισορροπούν ανάμεσα σε όλους αυτούς τους αντιφατικούς παράγοντες, εσώκλειστοι σε μια πραγματικότητα που τους υπερβαίνει. Είναι η πέτρα η βαριά που τους περιτριγυρίζει, είναι το γκρι της χρώμα που καθορίζει την ιδιοσυγκρασία αυτών των ανθρώπων, είναι η επαφή μαζί της που χρωματίζει τον χαρακτήρα, την ψυχοσύνθεση τους. Με την ίδια πέτρα έκτιζαν οι  δεροπολίτες τα σπίτια τους, με την ίδια πέτρα, αρχέγονη, αβάστακτη έφτιαχναν ναούς και εκκλησίες για να στεγάσουν τους θεούς τους. Είναι ατελείωτη η διαδρομή που έχει διανύσει, βαριά η θύμηση και άγριο το άγγιγμα της.

Photo by  Michel Setboun

Photo by Michel Setboun

Μια υπέροχη σειρά φωτογραφιών είναι αυτή των γάμων στην Δερόπολη. Και είναι μοναδική γιατί αποτυπώνονται στο χαρτί ολοζώντανα τελετουργίες, έθιμα και στιγμιότυπα που τόσο πολύ μας λείπουν στην πιο αυθεντική μορφή τους. Είναι σαν μέσω αυτών να σώζεται έστω και σε ελάχιστο βαθμό μια συλλογική μνήμη. Οι θαυμάσιες στολές των νιφάδων, οι σεμνές παρουσίες των δεροπολιτών, δοσμένα όλα αυτά με την απόλυτη διακριτικότητα του φωτορεπόρτερ, με τον απόλυτο σεβασμό προς τους ανθρώπους και τα γεγονότα που καλείτε να φωτογραφίζει.

Σε μια φωτογραφία μια ομάδα γερόντων που μαγεύει για την δύναμη της ιδίας της εικόνας. Γιαγιάδες μαντιλοφορούσες (μάλλον οι τελευταίες μιας ολόκληρης εποχής) να κοιτάνε κατάματα τον φωτογράφο, σαν να θέλουν να πάρουν μέρος σε αυτό τον τόσο μυσταγωγικό γεγονός του παγώματος του χρόνου, σαν να θέλουν να αφήσουν ένα αποτύπωμα συλλογικό που υπερβαίνει το τώρα και γίνεται μέλλον, τότε που περισσότερο από όλους αυτή την ανάμνηση θα την έχουν ανάγκη οι απόγονοι τους, τα εγγόνια τους, παρά οι ίδιοι.

Μιλώντας για μνήμη στην εν λόγω έκθεση, γινόμαστε μάρτυρες ενός μοναδικού/συγκλονιστικού γεγονότος. Του ανοίγματος των εκκλησιών και της επαναφοράς των θρησκευτικών ελευθεριών στην µετακοµµουνιστική Αλβανία. Βλέπουμε τον απόλυτο αυταρχικό τρόπο με τον οποίο χειρίστηκε το δικτατορικό καθεστώς των Τιράνων το θρησκευτικό ζήτημα ή το θέμα της πίστης, της συλλογικής μνήμης ή του καλλιτεχνικού και πολιτιστικού πλούτου που έφεραν μαζί τους οι ορθόδοξες εκκλησιές και τα μοναστήρια της Αλβανίας.

Ο Toni Milaqi ξεναγεί στην έκθεση τον Αρχιεπίσκοπο Αναστάσιο

Ο Toni Milaqi ξεναγεί στην έκθεση τον Αρχιεπίσκοπο Αναστάσιο

Ερείπια παντού, απομονωμένες εικόνες Αγίων που γαντζώθηκαν στις πέτρες για να αντέξουν τον βαρύ χειμώνα μιας σκοταδιστικής περιόδου. Μια κότα διαπερνά τον πλάνο την ώρα που ο φωτογραφικός φακός προσπαθεί να αποτυπώσει το μέγεθος της καταστροφής. Άγιοι σιωπηλοί, με τα βγαλμένα τους μάτια γίνονται μάρτυρες αυτής της αποτρόπαιης βεβήλωσης.

Βλέπουμε στις εικόνες-μαρτυρίες του Setboun τους πιστούς να βρίσκουν ξανά πνευματική και θρησκευτική στέγη στις εκκλησιές των προγονών τους. Αντικρίζουμε στα μάτια τους την αγωνία και τον σεβασμό, την μετάνοια και την ελπίδα. Παρατηρώντας τους συνειδητοποιώ ότι ανήκουν κυρίως σε δυο ομάδες ανθρώπων: οι γηραιότεροι και τα μικρά παιδιά. Με μια άρτια συμβολική γλώσσα ο φωτογράφος μας μιλά για την γενιά που είχε μέσα της την πίστη, που έζησε το παρανοϊκό θρησκευτικό μένος του δικτατορικού καθεστώτος και που κατάφερε να επιζήσει μετά από αυτό. Και οι δεύτερη ομάδα είναι τα μικρά παιδιά, οι συνεχεία αυτού του κόσμου, η ελπίδα για ένα φωτεινό αύριο. Από την μια η εμπειρία και από την άλλη η αγνότητα. Έτσι πορεύεται ο κόσμος μας, και έτσι μας τον διηγιέται και ο  Setboun.

Η έκθεση «Dropulli’s Chronicle» του Michel Setboun είναι ένα λαμπρό παράδειγμα μιας πάνω από όλα ανθρωπιστικής προσέγγισης στην καταγραφή στιγμιότυπων από την ζωή της ελληνικής μειονότητας της Αλβανίας, μας μιλά στην καρδιά λόγω της μοναδικότητας, της αρτιότητας και της εκ βάθους προσέγγισης της.

Photo by  Michel Setboun.

Photo by Michel Setboun.

Θέλω να ευχαριστήσω θερμά τον κύριο Michel Setboun για την αμέριστη βοήθεια του και για το υπέροχο φωτογραφικό του υλικό. Θέλω να ευχαριστήσω από καρδιάς την κυρία Ελεάνα Ζιάκου που μου πρότεινε την ιδέα αυτής της έκθεσης, που είναι η ψυχή και η καρδιά αυτής της προσπάθειας και που έκανε το αδύνατο δυνατό ώστε αυτή η πρωταρχική ιδέα να πάρει σάρκα και οστά. Θέλω να ευχαριστήσω όλους όσους συμμετείχαν ενεργά στην υλοποίηση αυτού του εγχειρήματος και όλους όσους θα βρεθούν να απολαύσουν από κοντά το εξαιρετικό αυτό φωτογραφικό  υλικό.

 Toni Milaqi (2016)
Photo by  Michel Setboun.

 

Michel Setboun – «Kronike ne Dropull»

Nje fotograf dhe fotoreporter teper interesant i  cili eshte bere deshmitar me aparatin e tij fotografik i mjaft momenteve te rendesishme te Shqiperise, sidomos te periudhes komuniste por edhe me vone, eshte padyshim Michel Setboun.
Kur per here te pare ndesha  fotot e tij dhe  vecanerisht ato te para viteve 1990, sinqerisht u befasova me forcen e te vertetave qe ato imazhe mbartin ne vetvete. Fotografi esenciale, embrionale, aspak te perkedhelura apo shablloniste, shume here disi te huaja me arketipet pamore qe ne banoret e Shqiperise komuniste ishim mesuar te shohim, shume larg prej delireve propagandistike qe na servirte mekanizmi i hekurt shteteror.
Duhet te thuhet se regjimi komunist (1944-1990) kishte monopolin e te fotografuarit dhe te prodhimit te imazheve fotografike, te cilat duhet te mbrujteshin me normat dhe idealet e kauzes komuniste, dhe nuk mund te kuptohej nje produkt fotografik qe kishte lidhje me territorin e Republikes se Shqiperise i cili do te mund te shkeputej prej kornizave strikte ideologjike te propagandes se kuqe shteterore.

Photo by  Michel Setboun.

Photo by Michel Setboun.

Duke vezhguar fotografite e kesaj faze ke ndjesine se Setboun ka ndalur kohen, e ka ngujuar ate, e ka burgosur midis imazheve te tij kaq te mprehta. Ekspozita “Kronike ne Dropull” merret kryesisht me nje permbledhje te disa momenteve nga jeta e minoritetit grek ne Shqiperi, me saktesisht me banoret e Dropullit, por edhe te qytetit te Gjirokastres ne teresi, per te shenjuar me qartesisht dimensionin social/ kohor/ gjeografik.
Ekzistojne ne ekspozite disa fotografi te vitit 1981 ne Girokaster, te cilat deshmojne me se miri nga njera ane arkitekturen e mrekullueshme te ketij qyteti unik dhe nga ana tjeter marrezine ideologjike/propagandistike te regjimit komunist. Dhe pikerisht ne mes te  kesaj katrahure: njerezit, banoret e Gjirokastres.  I sheh ata te qete, te shpengosur, te perhumbur, duke eikulibruar  mes tere atyre kontradiktave, te izoluar brenda nje realiteti tejet dominues.
Jane guret e qytetit te cilet u perqarken, plumb te rende; eshte grija e tyre qe formeson mentalitetin e njerezve, eshte prekja e ashper e gurit qe u ngjyros karakterin, gjendjen shpirterore. Me te njejtet gure ndertonin edhe dropullitet shtepite; me te njejtet gure, te sterlashte, kryenece, ndertonin tempujt, manastiret e kishat per te strehuar perendite e tyre. Eshte e pafundme rruga qe kane pershkuar, e paperballueshme kujtesa historike dhe i serte kontakti me ta.

Photo by  Michel Setboun.

Photo by Michel Setboun.

Nje seri e rendesishme fotografike eshte edhe ajo e dasmave dropullite. Eshte teresisht unike, pikerisht per faktin se gjejme kaq natyrshem te stamposura ne foto, rituale, tradita dhe caste  nga jeta e banoreve te Dropullit pergjate periudhes komuniste, qe kaq shume na mungojne sot, te para te gjitha keto permes nje prizmi kaq autentik. Duket sikur permes tyre ruhet qofte edhe ne forme modeste kujtesa kolektive. Stolite (fustanet) e mrekullueshme te vajzave dropullite, prezenca e qete, e vetepermbajtur mashkullore, te para te gjitha keto me natyrshmerine dhe delikatesen e nje fotoreporteri, duke respektuar ne menyre maksimale njerezit, momentet dhe ngjarjet qe lipset te fotografoje.
Ne nje foto me mbeten syte tek  nje grup pleqsh dhe plakash, te cilet  magjepsin permes fuqise eksplozive te vete imazhit. Plaka “shamiveshura” (ndoshta te fundit te nje epoke te tere) shohin drejt e ne sy fotografin, si te duan te jene pjesemarrese ne nje ngjarje kaq brilante dhe elitare si ajo e ndalimit te kohes, si te duan te lene permes kesaj prezence fotografike disa gjurme kolektive qe tejkalojne te tashmen dhe behen e ardhme, atehere kur me teper se kushdo do te kene nevoje per kete kujtim pasardhesit e tyre, niperit, dhe jo ata vete.

Photo by  Michel Setboun.

Photo by Michel Setboun.

Duke folur per kujtesen ne ekspoziten ne fjale, behemi deshmitare te nje ngjarjeje mjaft  te vecante. Te hapjes se kishave, te rikthimit te nje prej te drejtave me themeltare sic eshte ajo e besimit ne territorin e Shqiperise paskomuniste. Shohim permes gjurmeve fotografike egersine totalitariste me te cilen diktatura komuniste zgjodhi te veproje mbi ceshtjen e besimit, e kujteses fetare, e relacioneve kulturore/artistike te cilat  gjendeshin tek thesaret e rralla spirituale qe dispononin kishat dhe manastiret ortodokse te Shqiperise.
Germadha kudo, ikona te izoluara shenjtoresh qe u kaperthyen rreth gureve per ti rezistuar dimrit te pafund te nje periudhe te erret. Nje pule parakalon pare nesh, pikerisht ne castin kur aparati fotografik perpiqet te regjistroje hendekun e katastrofes. Shenjetore te heshtur, me sy te cjerrur, te cilet behen deshmitare te nje perdhosjeje mjerane.

O Michel Setboun με τον Toni Milaqi στην έκθεση «Το Χρονικό της Δρόπολης - Kronike ne Dropull»

O Michel Setboun με τον Toni Milaqi στην έκθεση «Το Χρονικό της Δρόπολης – Kronike ne Dropull»

Shohim tek imazhet historike te Setboun besimtare qe rikthehen serish ne kishat e prinderve/paraardhesve. Verejme ne syte e tyre agonine dhe respektin, pendesen dhe shpresen. Duke i studiuar me mire ve re se i perkasin kryesisht dy kategorive njerezore: te moshuarve dhe femijeve . Me nje gjuhe sharmante simbolike fotografi na flet per brezin qe e kishte brenda tij besimin, qe rrojti paranojen fetare te rregjimit komunist shqiptar dhe qe arriti te mbijetoje pasketaj. Kurse grupi i dyte jane femijet e vegjel,  vazhdimesia  e kesaj bote, shpresa per nje ardhme dritepraruar. Keshtu ecen njerezimi, keshtu na e rrefen historine edhe vete Setboun.
Ekspozita ”Kronike ne Dropull” e Michel Setboun eshte nje rast i shkelqyer i nje trajtimi  tejet human ne prezantimin e disa momenteve nga jeta e minoritetit grek ne Shqiperi. Na flet thelle ne zemer  fale vecantise, trajtimit tejet profesional, si edhe te prizmit percetues kaq njerezor. Dua te falenderoj pamase z. Michel Setboun per ndihmesen e madhe qe na dha, si edhe per materialet e rralla  fotografike.
Dua te falenderoj nga zemra znj. Eleana Ziakou qe me propozoi idene e kesaj ekspozite, qe u perkushtua plotesisht per realizimin e saj,  dhe qe pa ndihmen e se ciles do te ishte i pamundur kurorezimi i sukseshem i ketij projekti. Dua te falenderoj te gjithe qe kontribuan ne menyre direkte apo indirekte ne suksesin e kesaj perpjekjeje , si edhe te gjithe ata qe do te vizitojne dhe do te shijojne nga afer keto prurje te  mrekullueshme fotografike.

 Toni Milaqi (2016)  

Last modified: 12/08/2016