Σαλβαντόρ Νταλί ΥΠΝΟΣ

Σαλβαντόρ Νταλί: «Ύπνος», το κουκούλι της μεταμόρφωσης

«Η πράξη του ύπνου ήταν ένα τέρας που στηρίχτηκε στα δεκανίκια της πραγματικότητας…»                                                              

Ο  Ύπνος είναι από τα πιο δημοφιλή σουρεαλιστικά έργα του Σαλβαντόρ Νταλί. Ίσως λόγω της απλότητας τού σχεδίου και της παράξενης έκφρασης τού ύπνου. «Μόνο ο Θεός ξέρει τι ονειρεύεται αυτός ο άνθρωπος» είχε πει ο παραγωγός και συγγραφέας Ράσελ Χάρντι σε ντοκιμαντέρ για τη ζωή του Νταλί.
Για το έργο έχουν διατυπωθεί ποικίλες απόψεις, ενώ και ο ίδιος ο καλλιτέχνης κατά καιρούς είχε δώσει διαφορετικές ερμηνείες. Η τελευταία αφορούσε στον ισπανικό εμφύλιο. Άλλωστε το έργο φιλοτεχνήθηκε το 1937, στην καρδιά του πολέμου. Είχε πει λοιπόν ότι το έργο «γεννήθηκε» από την αγωνία του εμφυλίου, εξαιτίας του οποίου ήθελε να περιέλθει σε έναν βαθύ ύπνο, για να απαλλαγεί από την πραγματικότητα της φρίκης.
Στο τεράστιο κεφάλι βλέπουμε αριστερά σαφή τα ανθρώπινα χαρακτηριστικά, ενώ η δεξιά πλευρά σε μια προσπάθεια απομόνωσης, αντιπροσωπεύει τον – ανεπιθύμητο – πόνο, ένα επαναλαμβανόμενο θέμα στον Φρόιντ. Ως μαθητής στη Μαδρίτη ο Νταλί είχε εμβριθήσει στα γραπτά του Φρόιντ για το ασυνείδητο, τη σεξουαλικότητα και τα όνειρα. Αν και στην πρώτη τους συνάντηση στο Λονδίνο, ο ζωγράφος απογοητεύτηκε θεωρώντας ότι ο Φρόιντ έκανε κριτική σε κάποιο έργο του.

Ο βράχος του ύπνου στο Creus

Ο βράχος του ύπνου στο Creus

Το χωρίς σώμα κεφάλι, θυμίζοντας μπαλόνι, καταλαμβάνει όλο το πλάτος του καμβά, σε σύγκριση με το σκυλί αριστερά -που κι αυτό ονειρεύεται – και την πόλη στο βάθος. Αυτό το κεφάλι είναι μια μεταφορά ενός βράχου που βρίσκεται στο ακρωτήριο Creus, κοντά στην πόλη Figueres της Καταλονίας, γενέτειρας του Σαλβαδόρ Ντάλι.
Το κεφάλι στηρίζεται πάνω σε δεκανίκια, συχνότατο συμβολικό στοιχείο στο σουρεαλισμό του Νταλί που και για αυτά έχει δώσει διαφορετικές εξηγήσεις. Αρχικά είχε αναφέρει ότι αποτελούν ένα στήριγμα όταν μας αγκαλιάζει με όλες του τις δυνάμεις ο ύπνος. Αργότερα με κέντρο τον ισπανικό εμφύλιο, ο «Ύπνος» πήρε τη θέση ενός εύθραυστου κράτους σε ανυπαρξία όπου και ένα από τα δεκανίκια αυτά να σπάσει, το κράτος καταρρέει. Ο ίδιος επίσης τα χαρακτηρίζει ως απαραίτητα να στηρίξουν μια παρακμιακή κοινωνία.
Ο ζωγράφος επιλέγει να πλαισιώσει τον πίνακα με ένα απαλό μπλε.  Έτσι τοποθετεί το κεφάλι στο φως της ημέρας, στον κόσμο της λογικής και ότι απεικονίζει στο προσκήνιο είναι απλώς ένα όνειρο.
Έγραφε: «Έχω φανταστεί συχνά το τέρας του ύπνου ως ένα βαρύ, γιγαντιαίο κεφάλι με ένα κωνικό σώμα που συγκρατείται από τα δεκανίκια της πραγματικότητας. Όταν τα δεκανίκια σπάσουν έχουμε την αίσθηση της πτώσης».

Ακρωτήριο Creus

«Ο ύπνος είναι ένα τέρας – χρυσαλλίδα, που η μορφολογία και η νοσταλγία του στηρίχθηκαν σε ένδεκα δεκανίκια, καθένα από τα οποία είναι επίσης μια χρυσαλλίδα» Περιοδικό «Minotaure» 1937.
Και εδώ ίσως είναι ο βαθύτερος και ουσιαστικότερος συμβολισμός του έργου: Η χρυσαλλίδα αντιπροσωπεύει το στάδιο της αδράνειας στην ανάπτυξη των εντόμων, μια ενδιάμεση περίοδο πριν από την πλήρη μεταμόρφωση τους. Είναι μια επικαλυμμένη νύμφη, που έχει τις αποφύσεις εξ ολοκλήρου τυλιγμένες με την επιδερμίδα της, όπως η μούμια. Η χρυσαλλίδα προέρχεται από τη μεταμόρφωση της κάμπιας, όταν φτάσει στο στάδιο που είναι ώριμη για τη μεταμόρφωση. Η κάμπια τότε υφαίνει ένα βομβύκιο που το στερεώνει με λίγο μετάξι σε ένα στήριγμα και μεταμορφώνεται σε χρυσαλλίδα. Η χρυσαλίδα είναι ενδιάμεση φάση ανάπτυξης στα έντομα που μεταμορφώνονται τελείως.
Το ασώματο κεφάλι του « Ύπνου» είναι ένα βομβύκιο (κουκούλι) που βρίσκεται σε κατάσταση αδράνειας, στο υποσυνείδητο του οποίου όμως εξυφαίνονται όλες οι διαδικασίες της μεταμόρφωσης.
Ο ύπνος, εκ των πραγμάτων είναι μια πύλη προς το υποσυνείδητο, του οποίου τα μυστήρια και οι καταγραφές στήριζαν την έννοια του σουρεαλισμού. Ο Νταλί ανέφερε συχνά ότι οι στιγμές λίγο πριν κοιμηθεί ήταν μια γόνιμη περιοχή όπου γεννιόντουσαν πολλές από τις φανταστικές ιδέες και εικόνες του. Όπως παραδέχτηκε σε τηλεοπτική του συνέντευξη, τα περισσότερα έργα του τα ζωγράφισε στην Ισπανία, όμως πολλά από αυτά είχαν γεννηθεί κατά τη διάρκεια του ύπνου σε άλλες χώρες.

∗Ύπνος, 1937. Ελαιογραφία σε μουσαμά, 51×78. Ιδιωτική Συλλογή

Last modified: 13/03/2020