Πικάσο: Ζωντανός όσο ποτέ

Η  συνάντηση  εκ  νέου  με  τον  Πικάσο  μας  άλλαξε  ριζικά!

Γράφει η
Βέρα Παύλου, ψυχαναλύτρια

Ξανασυναντηθήκαμε με τον Πάμπλο Πικάσο μετά το Παρίσι και την έκθεσή του http://avgi-anagnoseis.blogspot.com/2018/05/blog-post_36.html, αυτή τη φορά στο φθινοπωρινό φως, διαυγές όσο ποτέ , στο μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, στην έκθεση «Πικάσο και Αρχαιότητα,Γραμμή και Πηλός» η οποία έκλεισε το αφιέρωμα  «Ο Πικάσο και η Μεσόγειος». Μετά τη Μαδρίτη το 2017 στα ογδόντα χρόνια από τον Ισπανικό εμφύλιο και την Γκουέρνικα, το Παρίσι το 2018 και το Λονδίνο, Πικάσο 1932, Έρωτας, φήμη, τραγωδία, ανάμεσα στα βάραθρα του έρωτα και του θανάτου, η έκθεση της Αθήνας ήρθε να δώσει άλλη διάσταση στο έργο του και στη ζωή μας.
Ο Πάμπλο Πικάσο δίχως να έχει ποτέ επισκεφτεί την Ελλάδα, εμπνευσμένος από τις επισκέψεις του στο Λούβρο, τα διαβάσματά του, τις συζητήσεις του με τον Κριστιάν Ζερβός και τον Ζαν Κοκτώ, την φαντασία του και κυρίως τον ασυνείδητο ψυχικό του πλούτο που «συνδέει» ανεξαρτήτως αποστάσεων, δημιούργησε από το 1920 έως το 1960 μια σειρά κεραμικών, χαλκογραφιών, σχεδίων και γλυπτών που αναπαράγουν με μοναδικό και παιγνιώδη τρόπο την αρχαιότητα.

Πήλινη κεφαλή ταύρου1450-1375 π.Χ

Κεφαλή Ταύρου. Πικάσο 1950

Ο ίδιος λέει στον De Zayas[1] το Μάιο του 1923: «Εάν ένα έργο τέχνης δε μπορεί να ζει πάντα στο παρόν, δεν πρέπει να το θεωρούμε καθόλου ως τέτοιο. Η τέχνη των (αρχαίων) Ελλήνων, των Αιγυπτίων, των μεγάλων ζωγράφων που έζησαν σε άλλες εποχές, δεν είναι τέχνη του παρελθόντος· ίσως είναι πιο ζωντανή σήμερα από ποτέ».
Στην είσοδό μας στην έκθεση ο Πικάσο μας υποδέχτηκε διττά: Με μάτια πύρινα όλο ζωντάνια πίσω από ένα ιχνογράφημα της φιγούρας του Μινώταυρου, μας έκλεινε το μάτι στον έρωτα, στην απόλαυση, στην δημιουργία. Σε μία άλλη παράσταση ο ίδιος «δίχως πρόσωπο», κρατώντας τη μάσκα του Μινώταυρου, μας εισάγει στο λαβύρινθο του ασυνειδήτου, του άγνωρου, στις χθόνιες δυνάμεις του  «άλλου» κόσμου που διατρέχει την ύπαρξή μας.
Το Απολλώνιο και το Διονυσιακό, το έλλογο και το ά-λογο, η ζωή και ο θάνατος, η στιγμή και η αιωνιότητα, το άχρονο και εκείνο που κυλά σαν ποτάμι, οι αντιτιθέμενες πλευρές του κόσμου ξεδιπλώθηκαν μπροστά μας σε ένα πρωτόγνωρο φως που διαχεόταν από τα έργα συναντώντας τον λαμπρό αττικό ουρανό.

Αγαλματίδιο Πανός

Δίπλα στα παρατιθέμενα στις προθήκες έργα που ξεκινούσαν από την νεολιθική εποχή, περνώντας από την μυκηναϊκή, την αρχαϊκή, την κλασσική αρχαιότητα,  έως την υστερορωμαϊκή περίοδο,  διατρέχοντας χιλιάδες χρόνια, συνδέοντας εποχές και αποδίδοντας ενότητα, ο Πικάσο «έπαιζε» με τα δικά του έργα άλλοτε με έντονο χρώμα, άλλοτε με σκιές και μυστήριο, άλλοτε με παιδικότητα και άλλοτε με στιβαρότητα, σμιλεύοντας την ιστορία, τον χρόνο και το ψυχικό μας  τοπίο με ρυθμό που μας μεταμόρφωνε ραγδαία στον «τόπο» της έκθεσης. Ο χρόνος έτρεχε…
Ο ταύρος καθώς και ο Μινώταυρος, διονυσιακό πλάσμα, μισός άνθρωπος μισό ζώο, κεντρικά έργα της έκθεσης, παραπέμπουν στο ζωικό, στο αρχέγονο, στο σκοτεινό. Ο Πικάσο εικονογράφησε το εξώφυλλο του πρώτου τεύχους που εξέδωσαν οι Σουρεαλιστές το 1930 με τίτλο Minotaure. Κατάδυση στα βαθιά των επιθετικών δυνάμεων της ανθρώπινης φύσης που οδήγησαν στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Είναι περίπου την ίδια περίοδο 1929-30 που ο Φρόυντ έγραφε το έργο του ο Πολιτισμός πηγή δυστυχίας αναδεικνύοντας την σύγκρουση των ορμών με τον  Πολιτισμό ενώ το 1915, συγκλονισμένος από τον Πρώτο Παγκόσμιο πόλεμο και ιχνηλατώντας την κυριαρχία των ορμών θανάτου επί των σεξουαλικών ορμών ζωής, είχε γράψει το  έργο του Επίκαιρες παρατηρήσεις πάνω στον πόλεμο και τον θάνατο.

Αρχαϊκά

Από την περίοδο του 1923 στην Αντίμπ όπου ο Πικάσο αναπαριστά τις Τρεις Χάριτες  μέχρι το 1933 στις Κάννες όπου με αφορμή σύμπλεγμα χορευτών της αρχαϊκής περιόδου παράγει διονυσιακές παραστάσεις χορού, κυριαρχεί στο έργο του το παιχνίδι, ο έρωτας. Από τα μέσα της δεκαετίας αυτής που τα μαύρα σύννεφα του πολέμου μαζεύονται πρώτα και κύρια στην ίδια του  την χώρα με τον εμφύλιο και τον επερχόμενο δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, τα έργα αλλάζουν. Ο ταύρος και ο Μινώταυρος κυριαρχούν έως το 1950 εκφράζοντας τη σκοτεινή πλευρά. Εν παραλλήλω όμως ο Πικάσο διαπραγματεύεται, ως αντίδοτο, μια εικόνα της Μυθικής Αρκαδίας, τόπο ονειρικό, φανταστικό, με μία σειρά κεραμικών με παραστάσεις του  Πάνα  και του αυλητή πλάι σε αναθηματικό ανάγλυφο με παράσταση των τριών Ωρών που χορεύουν υπό τους ήχους σύριγγος του Πανός.
Η αρχαϊκή περίοδος με τα κυκλαδικά εδώλια κατείχε κεντρική θέση στο έργο του καλλιτέχνη.Το αρχαϊκό παραπέμπει σε αρχέγονα στοιχεία του ψυχισμού που μεταμορφώνονται μέσα από το σμίλεμα των υλικών. Όπως βλέπουμε  σε παιδιά που δουλεύουν με πηλό αναπαριστώντας ασυνείδητες εικόνες του σώματος, όπως ανέδειξε η ψυχαναλύτρια Gisela Pankow που δούλευε με ανθρώπους στο φάσμα της ψύχωσης δομώντας κάτι από την εικόνα του σώματος με πλαστελίνη.
Η έννοια του «ενδιάμεσου» χώρου  μεταξύ ψυχικού κόσμου και Πολιτισμού του Άγγλου ψυχαναλυτή Donald Winnicot, χώρος που γεφυρώνουν τα μεταβατικά αντικείμενα της τέχνης ανεφάνη στην έκθεση ως κίνηση μετάβασης από την αρχαιότητα στο μοντέρνο, από το ασυνείδητο στο συνειδητό,από το σκοτάδι στο φως.
Βγαίνουμε στο κράσπεδο της Βασιλίσσης Σοφίας στο οκτωβριανό απομεσήμερο. Η δική μας Αρκαδία είναι εδώ, στο Παρόν. Η συνάντηση εκ νέου με τον Πικάσο μας άλλαξε ριζικά.

[1] Marius de Zayas, μεξικάνος ηθοποιός, συγγραφέας και γκαλερίστας που   εισήγαγε τον Πικάσο στην Αμερική την δεκαετία 1910-20

Last modified: 05/11/2019