Μάρω Φασουλή: Τα ανολοκλήρωτα χειροποίητα «υφαντουργήματα»

 

Στο Κέντρο Τεχνών Δήμου Αθηναίων Την ατομική έκθεση της Μάρως Φασουλή, «Από τον αγκώνα ως τον καρπό». Η έκθεση διαρκεί από τις 21 ως την 1 Νοεμβρίου και πραγματοποιείται σε επιμέλεια του Χριστόφορου Μαρίνου, ιστορικού τέχνης, επιμελητή εικαστικών εκθέσεων και δράσεων του ΟΠΑΝΔΑ.
Στη νέα της δουλειά η Μάρω Φασουλή συνδιαλέγεται με τη λαϊκή τέχνη. Χρησιμοποιώντας πολύχρωμα νήματα, υφαντά, πανί και καλάμια, η καλλιτέχνις φτιάχνει επιτοίχια έργα και γλυπτά εμπνευσμένα από τα αποτροπαϊκά ξόανα. Όπως σημειώνει η ίδια: «Η τελευταία δουλειά περιγράφει μια δική μου εκδοχή αυτού που σκέφτομαι ως λαϊκή τέχνη. Με αφορμή τα λεγόμενα αποτροπαϊκά ξόανα, που σκοπό τους είχαν την προστασία από κάθε είδους φόβο, εστιάζω στην έννοια της φιγούρας και συγκεκριμένα της δικής μου σε πλήρη έκταση, καθώς το μέγεθός μου καθορίζει το δικό τους. Τα υλικά μου (νήματα, υφαντά, καλάμια) είναι όλα τους αρκετά χαρακτηρισμένα σε κάθε μορφή λαϊκής τέχνης. Είχε λοιπόν ενδιαφέρον να τα ξαναδώ ως το λεξιλόγιο που περιγράφει τη σχέση μου με την παράδοση και τη θέση μου ως γυναίκα δημιουργός μέσα σε αυτήν».

Χωρίς τίτλο, 2020, 228 x 294 εκ. πανί, υφαν…λ, νήμα, καλάμι

Από τον αγκώνα ως τον καρπό

Το έργο της Μάρως Φασουλή σχετίζεται στενά με την άμυνα και την προστασία. Ήδη από το ξεκίνημά της το 2009, η καλλιτέχνις επέδειξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για κτιριακές δομές και τυπολογίες, όπως μια σειρά κελυφών, που εμπνεύστηκε από την ανώνυμη, λαϊκή αρχιτεκτονική.[1] Η έννοια της ανακατασκευής των δομών, όχι μόνο των κτιρίων αλλά και των θεσμών, την απασχόλησε και στις δράσεις της ομάδας Under Construction, της οποίας υπήρξε ιδρυτικό μέλος. Με πρωταρχικά μέσα το σχέδιο, τις κατασκευές και τις γλυπτικές εγκαταστάσεις, όπου χρησιμοποιεί ξύλα, νήματα, λίθους και –ενίοτε– αρχειακό υλικό και readymade αντικείμενα, διερεύνησε επισταμένα τη φύση της κατοικίας, της διαμονής και του ορίου.
Σταδιακά, μέσα από συμμετοχές σε καίριες θεματικές εκθέσεις, όπως η «Άγνωστος καλλιτέχνης» και «Τα δημώδη», το ενδιαφέρον της Φασουλή στράφηκε προς τη λαϊκή τέχνη, τις λαϊκές αφηγήσεις και τη λαογραφία.[2] Στην πρώτη έκθεση παρουσίασε μια εγκατάσταση βασισμένη σε ένα ημερολόγιο τοίχου, με τίτλο Τα σπίτια μας, που εξέδωσε η Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος το 1983 και στο οποίο περιλαμβάνονται νοσταλγικές φωτογραφίες από εσωτερικά παραδοσιακών ελληνικών σπιτιών. Ενώ, στη δεύτερη, συμμετείχε με ένα ζωόμορφο γλυπτό αποτροπαϊκού χαρακτήρα, που ουσιαστικά εγκαινιάζει την τελευταία δουλειά της, την οποία φιλοξενεί σήμερα το Κέντρο Τεχνών.
Στα έργα που απαρτίζουν την έκθεση «Από τον αγκώνα ως τον καρπό» η Φασουλή μετέρχεται τεχνικές της παραδοσιακής υφαντικής έχοντας ως μονάδα μέτρησης το σώμα της και ως βασικό εργαλείο τον πήχη της, γύρω από τον οποίο τυλίγει το νήμα. Όπως δηλώνει η ίδια εμφατικά, περισσότερο την ενδιαφέρει η πρακτική της ύφανσης –ο ενσώματος χαρακτήρας της, οι ανθρωπολογικές προεκτάσεις και οι μεταφορικές της συνδηλώσεις– και λιγότερο το έντονα διακοσμητικό αποτέλεσμα αυτής της διαδικασίας. Τα χειροποίητα «υφαντουργήματα» της Φασουλή, που σκόπιμα δείχνουν ανολοκλήρωτα, προτείνουν μια πολύ προσωπική και εκκεντρική αισθητική, που αποκλίνει αισθητά από τη δουλειά μιας παραδοσιακής υφάντρας.

Χωρίς τίτλο, 2020, 253 x 50 x 50 εκ. νήμα…αφρολέξ, σπρέι

Εύκολα διαπιστώνει κανείς ότι η έκθεση της Φασουλή αποπνέει ευθυμία και γιορτινή διάθεση, μετατρέποντας τον «λευκό κύβο» του Κέντρου Τεχνών σε ένα πολυεπίπεδο, ψυχεδελικό κολάζ. Το μάτι σου χάνεται στην πανδαισία χρωμάτων, σχεδόν ζαλίζεσαι. Ωστόσο, οι αναφορές της καλλιτέχνιδας φανερώνουν και μια πιο σκοτεινή πλευρά. Τα τοτεμικά γλυπτά της, που προηγούνται χρονολογικά των υφαντών τοίχου, έχουν γίνει «με αφορμή τα λεγόμενα αποτροπαϊκά ξόανα, που σκοπό τους είχαν την προστασία από κάθε είδους φόβο», μας υπενθυμίζει η ίδια. Φτιαγμένα από πλεγμένο νήμα, υφαντά, αφρολέξ, μπαμπού και καλάμια, αυτά τα ανθρωπομετρικά έργα αντλούν έμπνευση από τα περίφημα βοιωτικά Δαίδαλα, ξύλα στολισμένα σαν νύφες που στη συνέχεια παραδίδονταν στην πυρά. Συνομιλούν, επίσης, με τα λατρευτικά αγάλματα θεαινών (της Ήρας της Σάμου, της Εφεσίας Αρτέμιδος), τα οποία, κατά τον Walter Burkert, «είχαν σχέση με τελετουργίες εξαφάνισης και ανεύρεσης».[3] Οι θεές αυτές «αποσύρονται και επανέρχονται», ενώ τα πλούσια στολίδια τους («το περιδέραιο της αφθονίας») συμβολίζουν τη γονιμότητα.
Μιας και κανένα από αυτά τα ξύλινα αγάλματα δεν έχει επιβιώσει, τα ξόανα ανήκουν στη σφαίρα της μυθολογίας και της λαϊκής αφήγησης. Αποτροπαϊκά γλυπτά, όμως, απαντάμε και σε άλλους πολιτισμούς, και μία από τις πιο ενδεικτικές περιπτώσεις είναι τα κονγκολέζικα Φετίχ. Για την ακρίβεια, όπως υποστηρίζει ο Alfred Gell, «η αποτροπαϊκή τέχνη, που προστατεύει τον καλλιτέχνη-δράστη (agent) από τον αποδέκτη (συνήθως είναι ο εχθρός σε δαιμονική παρά σε ανθρώπινη μορφή), αποτελεί πρωταρχικό παράδειγμα καλλιτεχνικής αυτενέργειας (agency) και, κατά συνέπεια, θέμα κεντρικού ενδιαφέροντος στην ανθρωπολογία της τέχνης. Η αποτροπαϊκή χρήση των σχεδίων (patterns) είναι ως προστατευτικοί μηχανισμοί, αμυντικές ασπίδες ή ως εμπόδια σε επικείμενο πέρασμα μιας απειλής».[4] Παρομοίως, τα αποτροπαϊκά σχέδια των υφαντών της Φασουλή, στα οποία χρησιμοποιεί νήμα, πανί, σπρέι και παστέλ, παγιδεύουν τους δαίμονες (καθημερινά μας κατατρύχουν ουκ ολίγοι) ή αποτελούν «δυνητικά όπλα σε καταστάσεις σύγκρουσης». Κατά έναν παράδοξο τρόπο, λοιπόν, αυτά τα έντονα διακοσμητικά έργα λειτουργούν και σαν «αναπτύγματα άμυνας» (spreads of defense), για να θυμηθούμε τον τίτλο ενός παλαιότερου έργου της καλλιτέχνιδας.[5]
Άλλα ζητήματα που θέτει η έκθεση της Φασουλή είναι η σχέση της ύφανσης με την αρχιτεκτονική –μια σχέση που κρατά αιώνες– και η λειτουργία του υφαντού (textile) ως σταθερός ή φορητός προστατευτικός τοίχος. Αρκεί να εξετάσει κανείς τις πρωτοποριακές καλλιτέχνιδες του Bauhaus, με πιο χαρακτηριστική την περίπτωση της Anni Albers, για να συλλάβει τη σημασία της ύφανσης για την μοντερνιστική αφαίρεση και να κατανοήσει τη μεταβλητή φύση και την προσαρμοστικότητα αυτής της ενσώματης πρακτικής που αναδεικνύει την αφή σε πρωταρχική αίσθηση. Γράφοντας για το έργο της Albers, η ιστορικός τέχνης Briony Fer επισημαίνει και μια άλλη πτυχή, την οποία αντιλαμβάνεσαι κοιτώντας τα έργα της Φασουλή: εδώ «η ύφανση γίνεται κάτι περισσότερο από μέσο –όπως, λόγου χάρη, η ζωγραφική– και πολύ πιο επεκτατική, πολύ πιο δομικά ενσωματωμένη στο περιβάλλον της».[6] Πράγματι, υπάρχουν στιγμές που τα υφαντά τοίχου της Φασουλή θυμίζουν τα γκράφιτι που κατακλύζουν τους δρόμους της Αθήνας. Την αίσθηση αυτή ενισχύει ακόμη περισσότερο μια μνημειακή σύνθεση (3 x 7 μ.), ειδικά φτιαγμένη για το Κέντρο Τεχνών, η οποία παραπέμπει σε τοιχογραφία.
Το έργο της Φασουλή δεν νοηματοδοτείται μόνο μέσα από τη σχέση του με το έργο άλλων καλλιτεχνών και στοχαστών – έρχεται αυτόματα στο νου η δουλειά του Αλέξη Ακριθάκη, τα γραπτά του μελετητή της ανώνυμης αρχιτεκτονικής Bernard Rudofsky, αλλά και η ύστερη ζωγραφική του Frank Stella, ιδίως η σειρά Shards (1983). Η ψυχολογική δομή των υφαντών της, η εγγενής αμφισημία τους, καθιστά εμφανές κάτι πιο ουσιαστικό: ότι εν τέλει τα τεχνουργήματα, όπως διατεινόταν και ο ανθρωπολόγος Alfred Gell, ενσωματώνουν σύνθετες επικοινωνιακές προθέσεις και έχουν τη δύναμη να επηρεάζουν τη σκέψη μας.
Χριστόφορος Μαρίνος, Επιμελητής εικαστικών εκθέσεων και δράσεων του ΟΠΑΝΔΑ

Event Information
Κέντρο Τεχνών δήμου Αθηναίων: Βασ. Σοφίας, Πάρκο Ελευθερίας, ΜΕΤΡΟ: Μέγαρο Μουσικής
Έναρξη: Δευτέρα 21 Σεπτεμβρίου,  20 Ιανουαρίου, 19.00 – 22.00
Διάρκεια έκθεσης: 21 Σεπτεμβρίου – 1 Νοεμβρίου 2020
Ώρες λειτουργίας: Τρίτη – Σάββατο: 10.00 –20.00, Κυριακή 10.00 – 14.00
Πληροφορίες:  τηλ. 210 72 24 028.Είσοδος ελεύθερη
Ο   Οργανισμός Πολιτισμού, Αθλητισμού και Νεολαίας του Δήμου Αθηναίων έχει πάρει όλα τα αναγκαία μέτρα για την τήρηση των υγειονομικών κανόνων, αλλά και των κανόνων λειτουργίας των χώρων για την προστασία και την ασφάλεια του κοινού και των εργαζομένων, σύμφωνα με τις οδηγίες του Ε Ο Δ Υ και της Εθνικής Επιτροπής Προστασίας Δημόσιας Υγείας.
[1] Ένα τέτοιο κέλυφος, φτιαγμένο από λυγαριά και πλαστικό, είχε παρουσιάσει στην ομαδική έκθεση «Απόλυτη εκκίνηση» (επιμ. Αλεξάνδρα Οικονόμου και Άννα Χατζηνάσιου), η οποία, παρεμπιπτόντως, είχε λάβει χώρα στο Κέντρο Τεχνών το 2009.

[2] Η έκθεση «Άγνωστος Καλλιτέχνης» (επιμ. Χριστίνα Σγουρομύτη), όπου η Φασουλή παρουσίασε το έργο Η φύση του ορίου (2015), πραγματοποιήθηκε το 2015 στην Στέγη Σ. Τρύφων, στο Μόλυβο της Λέσβου. Η έκθεση «Τα δημώδη» (επιμ. Αποστόλης Αρτινός) πραγματοποιήθηκε στην Οικία Πανουργιά στην Άμφισσα το 2018 και τον επόμενο χρόνο ταξίδεψε στην Αθήνα, στο Μουσείο Λαϊκής Τέχνης και Παράδοσης «Αγγελική Χατζημιχάλη».

[3] Βλ. τα κεφάλαια «Η σανίδα και το περιδέραιο» και «Δαίδαλα», στο Walter Burkert, Ελληνική μυθολογία και τελετουργία. Δομή και Ιστορία, μτφρ. Ηλέκτρα Ανδρεάδη, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 1993.

[4] Alfred Gell, Art and Agency. An Anthropological Theory, Clarendon Press, Οξφόρδη 1998, σ. 83.

[5] Η ομότιτλη εγκατάσταση της Φασουλή είχε παρουσιαστεί το 2013 στην ομαδική έκθεση «Εκ νέου. Μια νέα γενιά Ελλήνων καλλιτεχνών» (επιμ. Δάφνη Βιτάλη, Δάφνη Δραγώνα και Τίνα Πανδή), στο Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης της Αθήνας.

[6] Briony Fer, “Anni Albers: Weaving Magic”, Tate Etc 44, Autumn 2018.

 

Last modified: 16/09/2020