Η γένεση του ελληνικού κράτους, χαρτογραφία και ιστορία, 1770-1838

 Το Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης διοργανώνει και παρουσιάζει την έκθεση «Η γένεση του ελληνικού κράτους, χαρτογραφία και ιστορία, 1770-1838». Η έκθεση διαρκεί από τις 16 Δεκεμβρίου ως τις 19 Μαρτίου, και εντάσσεται στους εορτασμούς για τα 200 χρόνια της Επανάστασης του 1821.
Η έκθεση με επιστημονικό επιμελητή τον ιστορικό Γιώργο Τόλια διοργανώνεται από το Αρχείο Χαρτογραφίας του Ελληνικού Χώρου του ΜΙΕΤ, σε συνεργασία με το Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο, ΕΛΙΑ / ΜΙΕΤ, την Βιβλιοθήκη της Βουλής των Ελλήνων, την Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδας, το Μουσείο Μπενάκη, το Μουσείο Γεωαστροφυσικής του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, τον συλλέκτη Γιώργο Κωστόπουλο καθώς και άλλους ιδιώτες συλλέκτες.
Την συνοδεύει ομότιτλη μελέτη του Γ. Τόλια (έκδοση 280 σελίδων με πλούσια εικονογράφηση).
Στην έκθεση παρουσιάζονται περί τα 170 έργα, χαρτογραφικές και γεωγραφικές εκδόσεις, επιτελικοί χάρτες σε πολλά φύλλα και σπάνιοι άτλαντες, καθώς και συναφή με τη χαρτογραφική εργασία επιστημονικά όργανα.

Pierre Lapie, Χάρτης γεωφυσικός, ιστορικός και οδικός της Ελλάδας…, Παρίσι 1826. Συλλογή ΕΛΙΑ. ΜΙΕΤ

Τα εκθέματα παρουσιάζονται σε πέντε ενότητες. Η πρώτη, εν είδει εισαγωγής, παρακολουθεί την ανάδυση της γεωγραφικής και πολιτικής έννοιας της Ελλάδας κατά τους νεότερους χρόνους, εστιάζοντας στους κεντρικούς σταθμούς του ορισμού της χώρας, από την επανεμφάνιση της Γεωγραφίας του Kλαύδιου Πτολεμαίου στη Δύση τον 15ο αιώνα έως τη Χάρτα του Ρήγα (1797) και τα έργα των Ελλήνων διανοουμένων πατριωτών των προεπαναστατικών χρόνων.
Η δεύτερη ενότητα είναι αφιερωμένη στις εργασίες τεκμηρίωσης του ελληνικού χώρου, όσες πραγματοποιούνται στο πλαίσιο των ποικίλων διεκδικήσεων, από τα ορλωφικά έως την έναρξη του Αγώνα – με άλλα λόγια, κατά την πρώτη περίοδο έντασης του Ανατολικού Ζητήματος και της εθνικής αφύπνισης των Ελλήνων.
Η τρίτη ενότητα εστιάζει στο εν πολλοίς άγνωστο έργο των γαλλικών Πολεμικών Αποθετηρίων κατά την εικοσαετία 1800-1820, περίοδο κατά την οποία ολοκληρώθηκε η αναλυτική γεωγραφική περιγραφή και η χαρτογραφική εικόνα της Ελλάδας.
Στην επόμενη, τέταρτη ενότητα, παρουσιάζεται η πληθωρική περί την Ελλάδα γεωγραφική και χαρτογραφική παραγωγή κατά τα χρόνια του Αγώνα, η οποία αρθρώνεται γύρω από δύο βασικά έργα: τη γεωγραφική περιγραφή της Ελλάδας του γενικού προξένου στα Γιάννενα και την Πάτρα François Pouqueville και τους χάρτες του συνταγματάρχη Pierre Lapie, χαρτογράφου του γαλλικού Πολεμικού Αποθετηρίου.
Στην τελευταία, πέμπτη ενότητα, παρουσιάζεται το πολύπλευρο και θεμελιώδες έργο της γαλλικής Επιστημονικής Αποστολής του Μοριά (1829-1838), η αναλυτική επιστημονική αποτύπωση του χώρου, των ανθρώπων, της φύσης και των μνημείων. Η ενότητα αυτή καλύπτει επίσης τις επόμενες χαρτογραφικές επιχειρήσεις των Γάλλων στην Ελλάδα, από τη χαρτογράφηση των πρώτων συνόρων του ελληνικού βασιλείου, θεσμική εν ολίγοις κατακλείδα της γένεσης του ελληνικού κράτους, έως τη δημοσίευση στα 1852 του αναλυτικού χάρτη της χώρας από το γαλλικό Πολεμικό Αποθετήριο.
Η έκθεση πλαισιώνεται από μια ψηφιακή εφαρμογή γύρω από το πολυδιάστατο έργο της γαλλικής Επιστημονικής Αποστολής του 1829.

Louis-Stanislas de Larochette, Χάρτης της Ελλάδος, του Αρχιπελάγους και μέρους της Ανατολής, Λονδίνο 1790. Συλλογή ΜΙΕΤ

Αποσπάσματα από την έκδοση

[…] Ανάμεσα στα 1770 και τα 1838 ολοκληρώνεται ο κύκλος των στρατιωτικών και επιστημονικών επεμβάσεων της Δύσης που εγκαινιάστηκε με τη ρωσική επέμβαση στο Αιγαίο, στα 1770-1775. Για έξι δεκαετίες, οι ρωσικές, αυστριακές, βρετανικές και γαλλικές βλέψεις στην περιοχή εντείνονται, δημιουργώντας το λεγόμενο Ανατολικό Ζήτημα, τον έντονο διπλωματικό και στρατιωτικό ανταγωνισμό εν όψει του διαμελισμού των κτήσεων της Πύλης στα Βαλκάνια και την Εγγύς Ανατολή, και τη δημιουργία στην περιοχή εδαφικών οντοτήτων εξαρτημένων από τη μια ή την άλλη δυτική δύναμη. Στο πλαίσιο αυτό εκδηλώνεται ένας πολιτικός φιλελληνισμός, καθώς το ζήτημα της πολιτικής αναβίωσης της Ελλάδας τίθεται πλέον ανοικτά, ενώ, παράλληλα, αναπτύσσεται ο ελληνικός επαναστατικός πατριωτισμός: από τον ξεσηκωμό της Πελοποννήσου, κατά την εποχή των ορλωφικών, έως την ίδρυση της Φιλικής Εταιρείας και από το κίνημα του Ρήγα και την πατριωτική ρητορική του Κοραή, κατά την εκστρατεία του Βοναπάρτη στην Αίγυπτο, ο ελληνικός πατριωτισμός ωριμάζει και τελικά κορυφώνεται ως επαναστατική και εθνική πλέον διεκδίκηση.

Στο νέο και διαρκώς μεταβαλλόμενο αυτό περιβάλλον, η γεωγραφία και η χαρτογραφία του ελληνικού χώρου ανθούν.  Ρώσοι, Αυστριακοί, Άγγλοι και Γάλλοι έχουν το βλέμμα τους διαρκώς στραμμένο στις ελληνικές περιοχές. Πρωτοστατούσης της Γαλλίας, οι αποστολές στρατιωτικών, διπλωματών, επιστημόνων και τοπογράφων πυκνώνουν, η εικόνα του ελληνικού χώρου οικοδομείται σε ολοένα και πιο στέρεες πραγματολογικές βάσεις. Πράγματι, η γεωγραφία και η χαρτογραφία πλαισίωσαν τους ποικίλους σχεδιασμούς στρατηγικής διείσδυσης, άλλοτε εκ των υστέρων, ως αποτέλεσμα της παρουσίας των ξένων στην περιοχή, άλλοτε εκ των προτέρων, ως σχεδιασμός και προγραμματισμός της […] Η έκθεση και η μελέτη που την συνοδεύει παρακολουθούν τις διαδοχικές ξένες αποστολές αναγνώρισης και χαρτογράφησης, από τις εργασίες των αξιωματικών της ρωσικής αρμάδας του Αιγαίου (1770-1775) έως εκείνες των μελών της γαλλικής Επιστημονικής Αποστολής του Μοριά (1829-1838), φωτίζοντας τις εντατικές προσπάθειες συλλογής δεδομένων για τον ελληνικό χώρο καθώς και τη συνεχή ροή των πληροφοριών προς τις κεντρικές υπηρεσίες της Αγίας Πετρούπολης, του Λονδίνου και, κυρίως, του Παρισιού, όπου πεπειραμένοι γεωγράφοι της Ακαδημίας ή των στρατιωτικών υπηρεσιών αξιολογούν και επεξεργάζονται τοπογραφικά και μετρητικά δεδομένα, διαμορφώνοντας τη γεωγραφική και χαρτογραφική εικόνα της Ελλάδας […] Άλλοτε προστάτες της Ελλάδας επιτιθέμενοι στην Πύλη και άλλοτε σύμμαχοι και εγγυητές της οθωμανικής ακεραιότητας, Ρώσοι, Άγγλοι και Γάλλοι δημιούργησαν ένα ασύνηθες σύστημα διαρκώς μεταβαλλόμενων συσχετισμών, το οποίο κατέληξε στο Ναβαρίνο, την τριπλή προστασία της Ελλάδας και τη μόνιμη συνδιάσκεψη του Λονδίνου (1827-1832), όπου οι τύχες της Ελλάδας συζητούνται και μεταβάλλονται διαρκώς.

[…] Δύο σημεία πρέπει να επαναλάβουμε στο σημείο αυτό: πρώτον, το γεγονός ότι οι δυτικοί γεωγράφοι και χαρτογράφοι, βασισμένοι στη γνώση του τόπου και της ιστορίας, είχαν καταλήξει σε μια συνολική σύλληψη του εθνικού ελληνικού χώρου, των ορίων και της εσωτερικής του συγκρότησης, πριν τη θεσμική αναγνώριση και οργάνωση του ελληνικού κράτους· και δεύτερον, ότι η πρότασή τους υιοθετείται τόσο στη φιλελληνική Δύση όσο και από την πατριωτική ελληνική διανόηση και τις ελληνικές επαναστατικές κυβερνήσεις – γεγονός που επιβεβαιώνει την εισαγωγική μας διαπίστωση για τη σημαίνουσα πολιτική βαρύτητα του γεωγραφικού εγχειρήματος […]

  • Αρχική εικόνα: Jean-Denis Barbie du Bocage, Χάρτης της Ελλάδας και μεγάλου μέρους των αποικιών της στην Ευρώπη και την Ασία, Παρίσι 1811. Μουσείο Μπενάκη
Event Information
ΜΙΕΤ, Μέγαρο Εϋνάρδου, Αγ. Κωνσταντίνου 20 & Μενάνδρου)
Εγκαίνια: Πέμπτη 16 Δεκεμβρίου, 20.00
Διάρκεια έκθεσης: 16 Δεκεμβρίου -19 Μαρτίου 2022
Ώρες λειτουργίας: Δευτέρα – Παρασκευή 11.00 – 18.00 Σάββατο 11.00 – 17.00
Πληροφορίες: 210 5223 101, 210 3234 267, 210 5223 540

Last modified: 18/12/2021