Έξι καλλιτέχνες εξερευνούν Μνήμες, Ίχνη, Φαντάσματα 

Το 2018 το Μουσείο Νεότερου Ελληνικού Πολιτισμού γιορτάζει 100 χρόνια από την ίδρυσή του και διοργανώνει σειρά εκδηλώσεων. Στο πλαίσιο αυτό υλοποιείται η ομαδική εικαστική έκθεση «Φεγγίδες» από τις 15 Δεκεμβρίου ως τις 21 Ιανουαρίου. Το Λουτρό των Αέρηδων, χώρος καθαρμού και χαλάρωσης των σωμάτων και των ψυχών, αποτέλεσε σημείο δημιουργικής εκκίνησης για τους εικαστικούς Μαριγώ Κάσση, Αντώνη Μιχαηλίδη, Χριστίνα Μόραλη, Λίλη Μπακογιάννη, Αλίκη Παλάσκα και Μαίρη Χρηστέα, οι οποίοι εμπνέονται από τους χώρους του Λουτρού και το πολιτισμικό φορτίο που αυτοί φέρουν ως διαχρονικά σημεία συνάντησης ανθρώπων και πολιτισμών.

Λίλη Μπακογιάννη

Γλυπτά από χαρτί, κεραμικές φιγούρες, εγκαταστάσεις από  μικτά υλικά και βιντεο-εγκαταστάσεις αφηγούνται τις τελετουργίες, τους συμβολισμούς και τα πολυσήμαντα νοήματα που συνδέονται με τη λουτρική πρακτική και παράλληλα ανιχνεύουν τις προεκτάσεις που μπορεί να έχει αυτή η ιστορία στο παρόν, χρησιμοποιώντας ο κάθε καλλιτέχνης την προσωπική εικαστική του γλώσσα.
Όπως καταθέτουν οι καλλιτέχνες «Τα μικρά ανοίγματα στην οροφή, οι φεγγίδες, αφήνουν το φως να διεισδύσει στους εσωτερικούς χώρους του Λουτρού, φωτίζοντας διακριτικά ό,τι συμβαίνει σε αυτόν το μυστηριακό χώρο. Αναζητούμε τα ίχνη που έμειναν χαραγμένα στους κόκκινους τοίχους και στα άσπρα μάρμαρα, ίχνη από συνομιλίες, από συναισθήματα, ίχνη από τους ανθρώπους που πέρασαν από το χαμάμ στη μακραίωνη ιστορία του».
Η Διευθύντρια του Μουσείου Νεότερου Ελληνικού Πολιτισμού Έλενα Μελίδη, γράφει για την έκθεση: «Το Λουτρό των Αέρηδων, μνημείο των νεότερων χρόνων, είναι το μόνο από τα δημόσια λουτρά της Αθήνας που σώζεται μέχρι σήμερα. Χρονολογείται στην πρώτη περίοδο της Οθωμανικής κυριαρχίας στην Ελλάδα. Το Μουσείο Νεότερου Ελληνικού Πολιτισμού έχει την ευθύνη για τη νέα του χρήση ως Μουσείου με θέμα την καθαριότητα, τη φροντίδα και τον καλλωπισμό του σώματος σε διαχρονική θεώρηση.

Χριστίνα Μόραλη

Ο μνημειακός χώρος του περικλείει μνήμες και αισθήσεις αιώνων. Αποτελεί έναν ιδιαίτερο χώρο πολιτισμικών συγκλίσεων, διαχρονικό σημείο συνάντησης ανθρώπων και πολιτισμών, χώρο καθαρμού και χαλάρωσης των σωμάτων και των ψυχών.  Η έκθεση «Φεγγίδες» εκκινεί από το χώρο του Λουτρού των Αέρηδων, την αρχιτεκτονική του, την ιστορική του συνέχεια και τον μνημειακό του χαρακτήρα. Οι καλλιτέχνες Μαριγώ Κάσση, Αντώνης Μιχαηλίδης, Χριστίνα Μόραλη, Λίλη Μπακογιάννη, Αλίκη Παλάσκα και Μαίρη Χριστέα εμπνέονται από το πολιτισμικό φορτίο που φέρει η μακραίωνη χρήση του, καθώς και από τους συμβολισμούς και τα πολυσήμαντα νοήματα που συνδέονται με τη λουτρική πρακτική.
Τα έργα συσχετίζονται με το τελετουργικό της διαδικασίας του λουτρού,  όπου συντελούνται πολυεπίπεδες και πολυσύνθετες πολιτισμικές διεργασίες σε κοινωνικό και συμβολικό επίπεδο και εντάσσονται στο χώρο σε μία γόνιμη συνάντηση μνημείου και σύγχρονης τέχνης, έργων και ιδεών».

Αντώνης Μιχαηλίδης

Ίχνη, Μνήμες και Φαντάσματα Καθαριότητας
Κείμενο του Θανάση Μητσόπουλου

Αν και τα λουτρά στη λεκάνη της Μεσογείου έχουν ρωμαϊκή προέλευση, αυτά απέκτησαν νέα σημασία με την επικράτηση του Ισλάμ στο ανατολικό της κομμάτι, ενώ την ίδια στιγμή εγκαταλείπονταν και παρήκμαζαν στο δυτικό. Το νερό, από το οποίο ο Θεός δημιούργησε όλα τα έμψυχα όντα (Κοράνι, 21,30) έχει τις ίδιες καθαρτικές ιδιότητες στο Ισλάμ που έχει η φωτιά στον χριστιανισμό (Ματθ. γ’ 11).  Η αυστηρή επιταγή του τελετουργικού λουτρού, του ghoust («να πλύνεις τελετουργικά όλο το σώμα») πριν την προσευχή της Παρασκευής, δημιούργησε μια παράδοση – ξένη και μακρινή για πολλά χρόνια στη δυτική Ευρώπη- που όμως σταδιακά θα περάσει και στους χριστιανικούς και εβραϊκούς πληθυσμούς της οθωμανικής αυτοκρατορίας. Σταδιακά η επίσκεψη στο Χαμάμ απέκτησε μια κανονικότητα για όλες τις θρησκείες.

Χριστίνα Μόραλη

Ο αυτονόητος διαχωρισμός των φύλων μέσα στο χαμάμ (συνήθως με άλλα τμήματα ή με άλλες μέρες ή ώρες για άνδρες και γυναίκες) εξαιρεί την παρουσία ανήλικων παιδιών και των δυο φύλων όταν συνοδεύονται από τους κηδεμόνες τους (κάτι που δείχνει πολύ χαριτωμένα η αλγερινή ταινία Halfaouine του 1990). Μετά την αποχώρηση των μουσουλμάνων με την ίδρυση του νέου ελλαδικού κράτους, τα Λουτρά στους Αέρηδες περιορίζονται στη χρήση των χριστιανών μόνο κατοίκων. Λιγότερο επιμελείς από τους μουσουλμάνους γειτόνους που φύγανε πια (μην ξεχνάμε τον προσβλητικό χαρακτηρισμό «παστρικιά» για τις πόρνες που πλένονταν τακτικά) παρόλα αυτά τα χαμάμ θα εξυπηρετούν τις ανάγκες των ανθρώπων που δεν διαθέτουν λουτρό στο σπίτι τους, την πλειοψηφία δηλαδή του πληθυσμού πριν τις αρχές του 20ού αιώνα. Ακόμη και το πολιτισμένο ευρωπαϊκό Παρίσι θα έχει το ίδιο θέμα: «Στα μέσα του [19ου] αιώνα, λόγου χάρη, καμιά από τις αστικές κατοικίες αναφοράς, όσο και αν είναι πολυτελής, δεν διαθέτει αίθουσα λουτρού. Τα σχέδια των πολυόροφων σπιτιών στο Μοντέρνο Παρίσι του Νορμάν, το 1837, όσο κι εκείνη της Αρχιτεκτονικής Επιθεώρησης του Νταλύ από το 1840 και για πολύ καιρό μετά, συγκλίνουν από αυτή την άποψη: δεν έχουν αίθουσα λουτρού, μολονότι αρχίζει να εμφανίζεται το δωμάτιο της τουαλέτας ως παράρτημα των υπνοδωματίων».
Χρόνια μετά την εγκατάλειψη του κτιρίου ως λειτουργικών λουτρών και τη μετατροπή του σε μουσείο, έξι καλλιτέχνες επανέρχονται στους χώρους του για να ανακαλέσουν ίχνη και μνήμες που απωλέσθηκαν.

Αλίκη Παλάσκα

Η Μαριγώ Κάσση δουλεύει με τα μέσα του πλεξίματος και του κεντήματος, υπογραμμίζοντας τη γυναικεία ταυτότητά της. Συγκολλεί κομμάτια υφάσματος με σχέδια, ρετάλια, κομμάτια ως patchwork θραυσμάτων σωμάτων και εσωρούχων. Αυτό το υφαντικό σύμπλεγμα μοιάζει με ένα πανηγυρικό ξεδίπλωμα των γυναικείων συμβόλων μέσα σε έναν χώρο που κάποτε διαχώριζε τα φύλα και τις ταυτότητες. Παράλληλα τοποθετεί πετσέτες στο χώρο ως ανάμνηση των δραστηριοτήτων που έλαβαν χώρα εκεί μέσα.
Ο Αντώνης Μιχαηλίδης σχολιάζοντας την απουσία και την μνήμη στον χώρο, δημιουργεί  παιχνίδια-φαντάσματα, χρησιμοποιώντας ως υλικό το πισσαρισμένο χαρτί που προσομοιάζει με καμένο, ενώ το περιεχόμενο τους το βαμβάκι, εμφανίζεται από μέσα σαν να έχει υποστεί μια μακρόχρονη φθορά. Σε ένα άλλο έργο του, δημιουργεί πυλώνες (towers) σχολιάζοντας έτσι την επικοινωνία, και την κοινωνική διάσταση των λουτρών, που υπήρξε το σημείο της κατεξοχήν συνάντησης ενημέρωσης επικοινωνίας και ανταλλαγής πληροφοριών (κουτσομπολιών) αλλά και αναφορές σε πυλώνες δεξαμενές νερού (σχολιάζοντας το υγρό στοιχείο) που κάποτε βρίσκονταν σε κάθε σχεδόν στέγη ή ταράτσα σπιτιού.

Μαριγώ Κάσση

Η Χριστίνα Μόραλη μια καλλιτέχνης που συστηματικά διερευνά το μέσον της κεραμικής, εδώ κατασκευάζει κεραμικές εκδοχές των ασπρορούχων, με πετσέτες να κρέμονται σε μια σκάλα, ως ίχνη των δραστηριοτήτων. Οι εβδομαδιαίες συναντήσεις στο χαμάμ και η πολύωρη παραμονή εκεί απαιτούσε την κατανάλωση φαγητού, που συνόδευε την κουβέντα και το κουτσομπολιό. Η Μόραλη εδώ εγκαθιστά φρουτιέρες με φρούτα. Η πιο απόκοσμη ίσως από τις εγκαταστάσεις της εδώ παρουσιάζει βαλίτσες με διαμελισμένες κούκλες, φαντάσματα μιας ζωής που δεν είναι πια εδώ.
Η Λίλη Μπακογιάννη ακολουθεί έναν πιο ανθρωπολογικό δρόμο: επιστρέφει σε έναν τόπο που κάποτε βούιζε από τα γέλια και τα κλάματα των μωρών και των παιδιών και τώρα σαρώνεται από μια θεσμική σιωπή. Εγκαθιστά ακριβή κεραμικά αντίγραφα μωρών στο χώρο σε φυσικές πόζες, άλλοτε να γελούν και άλλοτε να κλαίνε. Σαν μια σύγχρονη Πομπήια η εγκατάσταση της Μπακογιάννη παγώνει μελαγχολικά τον χρόνο.

Λίλη Μπακογιάννη

Η Αλίκη Παλάσκα δουλεύει με τις έννοιες του ίχνους και του θραύσματος, του κατακερματισμένου και του πλήρους. Εδώ τοποθετεί στο κέντρο ενός χώρου ένα ακριβές χάρτινο εκμαγείο μιας μπανιέρας. Το λεπτεπίλεπτο της κατασκευής μοιάζει με ένα αραχνοΰφαντο ίχνος από κάτι στιβαρό και συμπαγές που δεν υπάρχει πια. Η δουλειά της Παλάσκα ανακαλεί μια απόκοσμη φασματική μνήμη του παρελθόντος. Τη σύνθεση συμπληρώνει μια πράσινη γυάλινη σφαίρα που εντείνει το ρίγος.
Η Μαίρη Χρηστέα βάζει προβολές μέσα στους άδειους χώρους του παλιού λουτρού. Η βιντεο-προβολή χάρη στον άυλο χαρακτήρα της φέρνει πιο έντονα από όλα τα άλλα μέσα την αίσθηση του Φαντάσματος στο χώρο. Ατμοί εμφανίζονται, ήχοι από τη φύση ακούγονται, ο θεατής, λες και μέσα από μια συναισθητική διαδικασία νιώθει ότι μεταφέρεται αλλού, σε άλλο τόπο και άλλο χρόνο. Οι βιντεο-εγκαταστάσεις της Χρηστέα δημιουργούν μια ετεροτοπία.
Νομίζω ότι αυτή η έκθεση πετυχαίνει το στόχο της. Επιλέγοντας να λειτουργήσουν σημειακά και θραυσματικά, οι έξι καλλιτέχνες εδώ ιχνηλατούν το χώρο, εξερευνώντας και εμφανίζοντας Μνήμες, Ίχνη, Φαντάσματα.

Event Information
Λουτρό των Αέρηδων – Κυρρήστου 8, Πλάκα
Εγκαίνια  Έκθεσης: Σάββατο 15 Δεκεμβρίου, 12.00
Διάρκεια: 15 Δεκεμβρίου – 21 Ιανουαρίου 2019
Ώρες λειτουργίας: 8.00 – 15.00, κάθε μέρα εκτός Τρίτης
Πληροφορίες: 210 32 44 340, www.mnep.gr

Last modified: 02/01/2019