Simon Pasieka: Ένα ζωγραφικό έργο μπορεί να απελευθερώσει μια ουτοπική δυναμική σε σχέση με το χρόνο

Ελένη Γαλάνη
Μουσειολόγος

S.Pasieka-Kleiderhaufen  22.1.15«Ζωγραφίζω γιατί η πραγματικότητα είναι μια κατασκευή που προσπαθώ να συμπληρώσω»,  μου είπε ο Simon Pasieka στη μεταξύ μας επικοινωνία. Τα έργα του, που αυτό τον καιρό παρουσιάζονται στο Μουσείο Φρυσίρα σε επιμέλεια του Θανάση Μουτσόπουλου -η έκθεση θα διαρκέσει μέχρι τις 31 Μαΐου-,  είναι τα περισσότερα μεγάλων διαστάσεων λάδια σε καμβά και κάποια ασπρόμαυρα (σινική μελάνη σε χαρτί). Οι εικόνες του θυμίζουν ένα διαρκές  παιχνίδι, συχνά διασκεδαστικό και την ίδια στιγμή σοβαρό, όπως σοβαρά είναι όλα τα παχνίδια, «ίσως μάλιστα κατά έναν παράξενο τρόπο, τα πιο διασκεδαστικά και εύθυμα παιχνίδια είναι συνήθως τα σοβαρότερα».
Μέσα σε ένα ουτοπικό περιβάλλον που ο καλλιτέχνης δημιουργεί  και όπου συνυπάρχουν ταυτόχρονα μνημεία ενός σύγχρονου πολιτισμού και ερείπια, παιδιά που παίζουν ανέμελα και μύστες που επιδίδονται σε τελετουργικά μετάβασης, ο Pasieka ζωγραφίζει αντανακλάσεις, σκιές, συμμετρικά σχήματα σαν καλειδοσκόπια, που μπορούν να «διαβαστούν» με ποικίλους τρόπους. Φροντίζει, βέβαια, να μας δίνει μικρούς οδηγούς εδώ κι εκεί (εικόνες/κλειδιά και αντικείμενα/σύμβολα), προκειμένου να συμμετέχουμε ισότιμα σε αυτή τη μετάβαση – πιστεύει δε ότι η ζωγραφική επιφάνεια ενός πίνακα είναι η ίδια η θύρα γι’ αυτή τη μετάβαση. Με αυτόν τον τρόπο ο Simon Pasieka μας προσκαλεί να παίξουμε στο παιχνίδι του, που, όπως όλα τα παιχνίδια, έχει συμπαίκτες, κανόνες, είναι διασκεδαστικό, προσφέρει τη δυνατότητα μιας διαρκούς αναζήτησης σε περιβάλλοντα ανοίκεια, και, κυρίως, επιφυλάσσει εκπλήξεις. Στο τέλος, βέβαια, μένουν τα ίχνη μιας πορείας μοναχικής και η ελευθερία μιας προσωπικής ανάγνωσης που είναι διαφορετική για τον καθένα.

Simon Pasieka   Arc en CielΓεννηθήκατε στη Γερμανία αλλά εδώ και χρόνια ζείτε στο Παρίσι. Ποιες ήταν οι επιρροές σας σε όλα τα χρόνια της καριέρας σας;
Επισκέφτηκα το Παρίσι πρώτη φορά ως υπότροφος του γερμανικού κράτους το 1998 και το αγάπησα από την πρώτη στιγμή. Επειδή σχεδόν κανείς δε μου μιλούσε αγγλικά χρειάστηκε να μάθω γαλλικά. Τις δύο πρώτες εβδομάδες, λοιπόν, κάνοντας βόλτες με το ποδήλατό μου στην πόλη άρχισα να συλλαβίζω όσα έβλεπα γύρω μου με το όνομά τους, όπως κάνουν τα παιδιά. Την ίδια αίσθηση της ανακάλυψης από το μηδέν είχα και ως φοιτητής στην Σχολή Καλών Τεχνών στο Braumschweig, όπου ξεκίνησα τις σπουδές μου.
Παρόλο που μεγάλωσα σε ένα καλλιτεχνικό περιβάλλον – ο πατέρας μου ήταν τοπιογράφος- χρειάστηκε να ανακαλύψω και να δημιουργήσω μόνος μου το προσωπικό μου εικαστικό ιδίωμα αξιοποιώντας τα διδάγματα της τέχνης του 20ού αιώνα,  – ενός αιώνα όπου ουσιαστικά όλοι οι κανόνες αμφισβητήθηκαν και ανατράπηκαν- και επιρροές από σημαντικά κινήματα, όπως το fluxus, η transgression κλπ. Με επηρέασαν ιδιαίτερα ζωγράφοι όπως οι φλαμανδοί Van Eyck και Hans Memling, οι προραφαηλίτες John Everett Millais, ο Ford Madox Brown αλλά και ο Balthus, ο άγγλος Stanley Spencer
Ζώντας τα τελευταία χρόνια στη Γαλλία που είναι η γενέτειρα του μοντερνισμού, απέκτησα μια επιπλέον αίσθηση για το ωραίο, μέσα από έργα σημαντικών ζωγράφων όπως ο Monet, o Bonnard, o Matisse κ.α.

S.Pasieka Mischung.l  11.5.15Έχουν χαρακτηρίσει το έργο σας με τον όρο «ρετρο-σουρεαλισμός». Τον αποδέχεστε;
Ίσως ακούγεται κάπως αντιφατικός ο όρος –σα διπλή άρνηση. Καταρχήν, θα πρέπει να αναρωτηθεί κανείς τι εννοούμε με τον όρο «ρεαλισμός». Η πραγματικότητα για μένα είναι μια κατασκευή που προσπαθώ να συμπληρώσω. Συγκεκριμένα: ζωγραφίζω αυτό που θα ήθελα να δω κατασκευάζοντας μια πραγματικότητα όπως αυτή θα μπορούσε να είναι.

Σύμφωνα με τον Τζ. Όργουελ στο βιβλίο του 1984: «Αυτός που ελέγχει το παρελθόν ελέγχει και το μέλλον. Αυτός που ελέγχει το παρόν, ελέγχει και το παρελθόν». Στα έργα σας συνυπάρχουν ερείπια, και στοιχεία του σύγχρονου πολιτισμού μας, μια «αρχαιολογία του μέλλοντος». Σε ποιόν χρόνο δημιουργούνται και ζουν τα πρόσωπα στα έργα σας;
Τα πρόσωπα στα έργα μου είναι γεννήματα του μυαλού μου, που έρχονται στη ζωή από την επιθυμία μου να τα φέρω σε έναν κόσμο επίπεδο  και την ίδια στιγμή διαφορετικό από αυτό που φαίνεται ότι είναι. Σε έναν δεύτερο χρόνο ζούνε στο μυαλό του θεατή σε ένα περιβάλλον «ανεξέλεγκτο», όπου μπορεί να γίνονται αντιληπτά ως παράξενοι κλώνοι ή ως φιγούρες ελευθερίας. Και οι δυο ερμηνείες υπάρχουν, είναι σωστές και σχετίζονται με την εποχή που ζούμε.

1 Simon PasiekaΣε κάποια έργα σας τα πρόσωπα μοιάζουν να λαμβάνουν μέρος σε τελετουργίες μετάβασης. Στο βιβλίο του «Τελετουργίες μετάβασης» (Rites de passage, 1909), o Arnold van Gennep, περιγράφει τρεις φάσεις όπου συντελείται η μετάβαση: ο διαχωρισμός, η αιώρηση ή οριακή φάση και η μετάβαση ή ενσωμάτωση. Τι συμβολίζει η μετάβαση στο έργο σας;
Με ενδιαφέρει κυρίως η δεύτερη φάση, δηλαδή η οριακή φάση, η αιώρηση ανάμεσα στον διαχωρισμό και την μετάβαση. Σύμφωνα με τις θεωρίες του γερμανικού ιδεαλισμού και του Σέλινγκ για το Ον (Das Sein) οι ιδιότητες που προσδίδουμε στα πράγματα εξαρτώνται από τον τρόπο που αυτά εμφανίζονται σε εμάς και γίνονται καταληπτά ως αισθητότητες, ως μείγμα δηλαδή των αισθητηριακών μας οργάνων και της εμπειρίας μας.
Σε σχέση με αυτό, θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί ότι καταλληλότερη να αναπαραστήσει την μετάβαση και την οριακότητα θα ήταν μια δυναμική μορφή τέχνης, μια τέχνη σε κίνηση και όχι κάτι ακίνητο, όπως είναι ένας ζωγραφικός πίνακας. Προσωπικά πιστεύω ότι η μετάβαση συντελείται στην ίδια την ζωγραφική επιφάνεια του πίνακα. Μέσα από την ζωγραφική επιφάνεια η οποία λειτουργεί και ως πύλη μετάβασης, ο θεατής περνά με τις αισθήσεις και το μυαλό από μία κατάσταση σε μία άλλη – συμβολικά και πραγματικά.

Έχετε δηλώσει σε συνέντευξή σας ότι πριν από την δημιουργία κάθε πίνακα δημιουργείτε μία ατμόσφαιρα στο εργαστήριό σας, σα να παίζετε ένα παιχνίδι. Το παιχνίδι γενικότερα είναι ένα σημαντικό στοιχείο στο έργο σας -συχνά τα πρόσωπα στους πίνακες απεικονίζονται να παίζουν. Οι σουρεαλιστές πίστευαν ότι το παιχνίδι είναι κάτι ιδιαίτερα σοβαρό και σημαντικό.
S.Pasieka-Echo-left-11.5.15Αν δεν κάνω λάθος, ο Φρόιντ έχει γράψει ότι στον αντίποδα του παιχνιδιού δεν βρίσκεται η σοβαρότητα αλλά η αλήθεια. Μέσα από το παιχνίδι ως μοντέλο και μέσα από τους κανόνες του, αντιλαμβανόμαστε τις διαφορετικές όψεις του κόσμου.
Επίσης, κατά έναν περίεργο τρόπο τα πιο διασκεδαστικά και εύθυμα παιχνίδια είναι συνήθως τα σοβαρότερα.
Θα έλεγα, μάλιστα, ότι η δυνατότητα για πολύπλευρη θέαση του κόσμου με τρόπο διασκεδαστικό, μόνο μέσα από το παιχνίδι είναι εφικτή.
Θυμάμαι όταν ήμουν μικρός παίζαμε ατέλειωτες ώρες ΜΟΝΟΠΟΛΗ με την αδερφή μου φέρνοντας τα πάνω-κάτω στο πιστωτικό σύστημα με τους δικούς μας κανόνες.
Σε μελλοντικό χρόνο, από αυτά τα παιχνίδια μας και τα γέλια γεννήθηκαν ζωγραφικά έργα, όπως για παράδειγμα το Utopolis.

Τα πρόσωπα στους πίνακές σας μοιάζουν να ζούν σε έναν φανταστικό τόπο (ου+τόπος), σε μια ουτοπία. Συχνά υπάρχουν συγκεκριμένες αναφορές (όπως για παράδειγμα ο τίτλος “Αρκαδία”). Στο κείμενο του καταλόγου της έκθεσης ο ιστορικός τέχνης και επιμελητής της έκθεσης Θανάσης Μουτσόπουλος εντοπίζει ομοιότητες ανάμεσα στην ουτοπία όπου ζουν τα πρόσωπα των έργων σας και σε ουτοπίες γνωστών λογοτεχνικών έργων, όπως η χώρα του Ποτέ-Ποτέ (Neverland) του Πήτερ Παν ή η μυθική Σάνκγρι-Λα (Shangri-La) στο βιβλίο του James Hilton Χαμένος Ορίζοντας.
Πιστεύω ότι ένα ζωγραφικό έργο μπορεί να απελευθερώσει μια ουτοπική δυναμική σε σχέση με τον χρόνο. Σε ένα ζωγραφικό έργο η εξέλιξη της αφήγησης (το τέλος) παραμένει πάντα ανοικτή κι αυτό ισχύει μέχρι το “τέλος”, μέχρι το έργο δηλαδή να καταστραφεί, να καεί ή να καταλήξει στα σκουπίδια.

Σε αυτόν τον ου+τόπο των έργων σας συναντάμε ανθρώπους μιας γενιάς χωρίς ηλικία. Θα μπορούσε να είναι αυτό μια αναφορά σε σύγχρονες γενιές ανθρώπων σε χώρες της οικονομικής κρίσης (όπως είναι η Ελλάδα) όπου η ενηλικίωση καθυστερεί –για οικονομικούς λόγους;  Τα πρόσωπα των έργων σας μοιάζει να έχουν κερδίσει την αιώνια νεότητα. Άραγε το επιθυμούν ή δεν τους επιτρέπεται να μεγαλώσουν;
S.Pasieka  November     22.1.15Από μία άποψη η ηλικιακή παράταση της αναπτυξιακής φάσης είναι ένα θετικό  στοιχείο για την εξέλιξη του ανθρώπινου είδους, καθώς το αντίθετο, η πρώιμη δηλαδή και βεβιασμένη ενηλικίωση, σημαίνει αποδυνάμωση για μια κοινωνία.
Είμαστε εδώ που είμαστε σήμερα εξαιτίας και χάρις σε αυτή την εξέλιξη.
Το επόμενο βήμα θα ήταν, πιστεύω, να προσαρμοστούν οι οικονομίες στη νέα τάξη πραγμάτων – και όχι το αντίθετο.

Σε σχεδόν όλα τα έργα σας βλέπουμε αντανακλάσεις (ήχων, φωτός) πάνω σε ποικίλες επιφάνειες. Τα μάτια των πρωταγωνιστών είναι συχνά κλειστά ή η όρασή τους εμποδισμένη. Η παρουσία της σκιάς, του ειδώλου μου θυμίζει την αλληγορία της σπηλιάς του Πλάτωνα. Πρόκειται τελικά για επιζώντες ή για αιχμαλώτους στον αυτοσχέδιο κόσμο τους;
Ανάμεσα στον επιζώντα και τον αιχμάλωτο η ειδοποιός διαφορά είναι η ύπαρξη της ελευθερίας. Τα έργα μου μοιάζουν καθρέπτες όπου θα έπρεπε να παρουσιάζεται κάτι που παρόλα αυτά δεν γίνεται ορατό – παραμένει αόρατο. Για την απεικόνιση αυτού που λείπει χρησιμοποιώ σκιές, αντανακλάσεις και συμμετρικά σχήματα.
Πρόσφατα παρακολουθούσα στην τηλεόραση την ιστορία για έναν γιατρό στην Αγγλία που δουλεύει με βετεράνους πολέμου που έχουν ακρωτηριασμένα μέλη και συχνά νιώθουν πόνους ανεξήγητης αιτιολογίας στο μέλος του σώματός τους που λείπει ή αντανακλαστικούς πόνους σε κάποιο άλλο σημείο του σώματος, προσπαθώντας να θεραπεύσει αυτούς τους πόνους – κάτι που πρακτικά είναι αδύνατο, καθώς πρόκειται για ανύπαρκτα (ακρωτηριασμένα) μέλη.
Αποφασίζει λοιπόν να κάνει το εξής πείραμα: τοποθέτησε έναν ασθενή μπροστά από μια κατασκευή που μοιάζει με κουκλόσπιτο, αποτελείται δε από δύο πανομοιότυπα συμμετρικά κουτιά και στο μέσον υπάρχει τοποθετημένος ένας διπλός καθρέφτης και του ζήτησε να ακουμπήσει το υγιές μέλος του στη μία πλευρά της κατασκευής. Βλέποντας ο ασθενής τον αντικατοπτρισμό του υγιούς μέλους του από την άλλη πλευρά, δημιουργείται σ’ αυτόν η ψευδαίσθηση ότι το ακρωτηριασμένο μέλος υπάρχει. Μέσα από αυτή την ψευδαίσθηση, ο γιατρός κατορθώνει σε συνεργασία με τον ασθενή να θεραπεύσει τους πόνους που προέρχονται από την απουσία του ακρωτηριασμένου μέλους –κάτι σαν το φαινόμενο placebo.

S.Pasieka Nebel  19.03.14Στα έργα σας χρησιμοποιείτε συχνά καθημερινά αντικείμενα σε εναλλακτικές και αναπάντεχες χρήσεις, όπως για παράδειγμα την απλή κουβέρτα ως σωστικό εργαλείο κλπ. Τι ρόλο παίζει το σύμβολο;
Τα αντικείμενα στα έργα μου παίζουν το ρόλο μιας θύρας διεπαφής. Η επαφή επιτυγχάνεται σε μεγάλο βαθμό μέσα από την έκπληξη. Υπάρχει ένα οριακό σημείο σε κάθε αντικείμενο όπου αυτό θα μπορούσε υπό ορισμένες συνθήκες να λειτουργήσει ως σύμβολο, – με παρόμοιο τρόπο μια ψευδαίσθηση μπορεί δυνητικά να γίνει το κλειδί που θα μας δώσει  νέα  θέαση και μια καινούρια ερμηνεία της πραγματικότητας.

Στην κινηματογραφική ταινία Matrix το σώμα των πρωταγωνιστών γίνεται μια μπαταρία, ένας παροχέας ενέργειας που ανατροφοδοτεί το σύστημα μέσα στο οποίο ζουν για να συνεχίζει τη λειτουργία του.  Πώς λειτουργεί η σχέση ανατροφοδότησης στον μικρόκοσμο των δικών σας έργων;
Στο Matrix τα πρόσωπα είναι καλωδιωμένα με την πραγματική έννοια του όρου, με ρεύμα δηλαδή, κάτι που δεν υπάρχει στα δικά μου έργα. Φυσικά και στη ζωγραφική μου όπως και στη ζωή, οι άνθρωποι είμαστε συνδεδεμένοι μεταξύ μας όπως σε ιστό, όμως η θύρα διεπαφής εδώ, θα έλεγα, δεν είναι ένα ηλεκτρονικό εργαλείο αλλά η κοινή μας λαχτάρα για αγάπη, ζωή και η κοινή αναζήτηση γι’ αυτό που ο καθένας μας ονομάζει Θεό. Στο φιλμ Her του Spike Jonze παρουιάζεται με ένταση αυτή η σχέση και αυτή η αναζήτηση -με έναν τρόπο, βέβαια, κάπως γκροτέσκο.
Από την άλλη πλευρά, στα έργα μου υπάρχουν απαγορεύσεις και μία από αυτές είναι η απαγόρευση της χρήσης ηλεκτρικής ενέργειας. Τα πρόσωπα δεν συνδέονται μεταξύ τους μέσα από καλώδια, αλλά με τρόπο φυσικό, στο φως της ημέρας. Η ενέργεια ρέει παντού με τρόπο φυσικό και είναι άφθονη. Η αίσθηση της ελευθερίας έχει μεγάλη σημασία. Προσωπικά με ενδιαφέρει όλο και περισσότερο, καθώς η ανάγκη μιας απελευθέρωσης γίνεται όλο και πιο επιτακτική στις σύγχρονες κοινωνίες και η πραγματοποίησή της όλο και πιο μακρινή, όπως οι ήχοι ενός δάσους που χάνονται.

Επόμενα σχέδια για εκθέσεις;
Το ερχόμενο καλοκαίρι θα συμμετάσχω σε μια ομαδική έκθεση ζωγραφικής με τίτλο «Ποιός φοβάται τις εικόνες;» (Who is afraid of pictures?) που θα γίνει στο Perpignan στη Νότια Γαλλία. Το φθινόπωρο θα συμμετάσχω σε μια έκθεση στο Arcueil, ένα προάστιο του Παρισιού. Τον επόμενο χρόνο έργα μου θα εκτεθούν στην Ιαπωνία, σε ένα μικρό μουσείο κοντά στο Τόκυο.

S.Pasieka Pferd   19.03.14S.Pasieka  Mischung.r   -11.5.15

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  • Η έκθεση «Simon Pasieka – Ο θρίαμβος του εγκεφαλικού λυρισμού» παρουσιάζεται στο Μουσείο Φρυσίρα στην Πλάκα μέχρι και τις 31 Μαίου 2015.
  • Ευχαριστώ θερμά τον Δημήτρη Μίληση, υπεύθυνο επικοινωνίας στο Μουσείο Φρυσίρα για την συνεργασία.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Last modified: 15/05/2015