Ο Φώτης Κόντογλου επέστρεψε στους χώρους της νιότης - Art22

Ο Φώτης Κόντογλου επέστρεψε στους χώρους της νιότης

Μαρία Ξυπολοπούλου
Φιλόλογος – Συντ. Θεμάτων Πολιτισμού

ΚΟΝΤΟΓΛΟΥὉ ἄνθρωπος εἶναι σὲ ὅλα ἀχόρταγος. Θέλει νὰ ἀπολαύσει πολλά, χωρὶς νὰ μπορεῖ νὰ τὰ προφτάσει ὅλα. Καὶ γι᾿ αὐτὸ βασανίζεται. Ὅποιος ὅμως, φτάσει σὲ μία κατάσταση, ποὺ νὰ εὐχαριστιέται μὲ τὰ λίγα, καὶ νὰ μὴ θέλει πολλὰ ἔστω καὶ κι ἂν μπορεῖ νὰ τὰ ἀποκτήσει, ἐκεῖνος λοιπὸν εἶναι εὐτυχισμένος. Οἱ ἄνθρωποι δὲν βρίσκουν πουθενὰ εὐτυχία, γιατὶ ἐπιχειροῦν νὰ ζήσουν χωρὶς τὸν ἑαυτό τους. Ἀλλὰ ὅποιος χάσει τὸν ἑαυτό του, ἔχει χάσει τὴν εὐτυχία. Εὐτυχία δὲν εἶναι τὸ ζάλισμα, ποὺ δίνουν οἱ πολυμέριμνες ἡδονὲς καὶ ἀπολαύσεις, ἀλλὰ ἡ εἰρήνη τῆς ψυχῆς καὶ ἡ σιωπηλὴ ἀγαλλίαση τῆς καρδιᾶς.

Ξέρω καλά, τί εἶναι ἡ ζωὴ ποὺ ζοῦνε οἱ λεγόμενοι κοσμικοὶ ἄνθρωποι. Οἱ ἄνθρωποι, δηλαδή, ποὺ διασκεδάζουνε, ποὺ ταξιδεύουνε, ποὺ ξεγελιοῦνται μὲ λογῆς-λογῆς θεάματα, μὲ ἀσημαντολογίες, μὲ σκάνδαλα, μὲ τὶς διάφορες ματαιότητες. Ὅλα αὐτά, ἀπὸ μακριὰ φαντάζουνε γιὰ κάποιο πρᾶγμα σπουδαῖο καὶ ζηλευτό! Ἀπὸ κοντά, ὅμως, ἀπορεῖς γιὰ τὴν φτώχεια ποὺ ἔχουνε, καὶ τὸ πόσο κούφιοι εἶναι οἱ ἄνθρωποι ποὺ ξεγελιοῦνται μὲ αὐτὰ τὰ γιατροσόφια τῆς εὐτυχίας. Βλέπεις δυστυχισμένους ἀνθρώπους, ποὺ κάνουνε τὸν εὐτυχισμένο! Κατάδικους, ποὺ κάνουνε τὸν ἐλεύθερο! Ἄδειοι ἀπὸ κάθε οὐσία! Τρισδυστυχισμένοι! Πεθαμένη ἡ ψυχή τους! Καὶ γι᾿ αὐτὸ ἀνύπαρκτη καὶ ἡ «εὐτυχία» τους!

ΚΟΝΤΟΓΛΟΥ
 

 Ο δρόμος της ευτυχίας

Από τη συλλογή Μυστικά Άνθη

 
ΚΟΝΤΟΓΛΟΥ3Γεννήθηκε στο Αιβαλί της Μικράς Ασίας το 1895. Ανήκει στη φωτισμένη γενιά του 30, μια γενιά που αναζήτησε την ελληνικότητά της μέσα από την επιστροφή στις ρίζες και τη μελέτη της παράδοσης. Ο Φώτης Κόντογλου θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους εικαστικούς  και λογοτέχνες. Η αγάπη του για την παράδοση και η δυνατή  χριστιανική του πίστη διαπερνάει τόσο τα κείμενά του όσο και τις εικαστικές του δουλειές. Αναδείχτηκε, επίσης ως ένας από τους σημαντικότερους αγιογράφους του 20ου αιώνα. Μαθητές του υπήρξαν διακεκριμένοι ζωγράφοι όπως οι Σπύρος Βασιλείου, Γιάννης Τσαρούχης και Νίκος Εγγονόπουλος.
Με αφορμή τη πρόσφατη δωρεά στο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο του πλουσιότατου αρχείου Φώτη Κόντογλου, πραγματοποιήθηκε η συνέντευξη τύπου στην οποία η γενική Γραμματέας Πολιτισμού κ. Λίνα Μενδώνη, η διευθύντρια και υπεύθυνη για το ιστορικό αρχείο Α. Λαζαρίδου καθώς και ο Φώτης Μαρτίνος εκπρόσωπος της οικογένειας, μίλησαν για τη σημασία της δωρεάς αυτής, την σπουδαιότητα του αρχείου και για το πώς σκοπεύουν να εκμεταλλευτούν το υλικό αυτό που βρίσκεται πλέον επίσημα στα χέρια τους.

Όλα ξεκίνησαν το Φεβρουάριο του 2014 όπου οι συγγενείς του Φώτη Κόντογλου, πήραν την απόφαση να δωρήσουν  στο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο ένα από τα σημαντικότερα και μεγαλύτερα σωζόμενα αρχεία Έλληνα καλλιτέχνη του 20ου αιώνα. H κόρη του  καλλιτέχνη, Δέσπω Κόντογλου με το σύζυγό της Ιωάννη Μαρτίνο και τους δύο εγγονούς του Παναγιώτη και Φώτη Μαρτίνο φρόντισαν ώστε να διατηρηθεί το αρχείο μέχρι σήμερα.

ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΌπως αναφέρει ο ίδιος ο Φώτης Μαρτίνος, εγγονός του Φώτη Κόντογλου, όταν άνοιξαν τις κούτες μετά το θάνατο της μητέρας τους ανακάλυψαν με έκπληξη ότι επρόκειτο για ένα πραγματικό θησαυρό. Για ένα μεγάλο διάστημα από το 2009, ακολούθησε μια συστηματική προσπάθεια να ταξινομηθεί το υλικό και να καταγραφεί το περιεχόμενό του. Η οργάνωση του αρχείου ήταν ιδιαίτερα δύσκολη και εξακολουθεί ακόμα να γίνεται προσπάθεια ταξινόμησης. Πρόκειται για ένα πολυποίκιλο σύνολο υλικού που περιλαμβάνει δημοσιευμένα και ανέκδοτα κείμενα, επιστολές, φωτογραφίες, συμβόλαια παραγγελιών για μεγάλα εκκλησιαστικά σύνολα, προσχέδια, ημερολογιακές σημειώσεις και προσωπικά αντικείμενα.

«Μια πρώτη προσέγγιση του υλικού ήταν αρκετή για να αντιληφθούμε ότι επρόκειτο για ιστορικό και όχι απλά για προσωπικό αρχείο. Συνεπώς καταλάβαμε ότι δεν είναι κάτι δικό μας αλλά ανήκει στον ελληνικό λαό»,  σημειώνει ο Φώτης Μαρτίνος.

ΚΟΝΤΟΓΛΟΥ 11ΚΟΝΤΟΓΛΟΥ 10Στο αρχείο αυτό καταγράφεται η ιδεολογία μιας ολόκληρης γενιάς. Πρόκειται για σημαντικά τεκμήρια και πηγές που μπορούν να συμβάλουν στην έρευνα και τη μελέτη όλης εκείνης της εποχής της δεκαετίας του ΄30 όπου χαρακτηρίζεται από ένα πλήθος αναζητήσεων και ιδεολογικών αναφορών. Το υλικό του αρχείου αποκαλύπτει πλευρές του Φώτη Κόντογλου που είναι άγνωστες στο κοινό και τους μελετητές. Μέσα από κείμενα του και προσωπικά του χειρόγραφα φαίνεται ο προβληματισμός του, οι ανησυχίες, οι αναζητήσεις του καθώς και οι  συλλογικές και ατομικές μνήμες, οι ηθικές επιλογές και οι ιδέες μιας ολόκληρης εποχής. Είναι ένα υλικό που μπορεί να αξιοποιηθεί όχι μόνο από όσους ενδιαφέρονται για τον ίδιο τον Κόντογλου ως προσωπικότητα, αλλά και για όσους ενδιαφέρονται για την τέχνη, για την κοινωνία της δεκαετίας που έζησε,για την ίδια την πατρίδα εν τέλει. Η αρτιότητα του αρχείου επιτρέπει να μελετήσει επίσης κανείς το πώς διαμορφώθηκε και εξελίχθηκε η εικαστική και λογοτεχνική γλώσσα του.

Μετά από σκέψη και αρκετές συζητήσεις, οι συγγενείς λοιπόν κατέληξαν πως το αρχείο θα ήταν καλό να βρεθεί στο χώρο όπου και ο ίδιος ο Κόντογλου θα επέλεγε εάν ήταν εν ζωή. Η σχέση του Φώτη Κόντογλου με το Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο ξεκινάει ήδη από τη δεκαετία του 1920 όταν γνωρίστηκε με τον τότε διευθυντή Γεώργιο Σωτηρίου. Στις αρχές της δεκαετίας του 1930 υπηρέτησε στο ΚΟΝΤΟΓΛΟΥΜουσείο ως συντηρητής ζωγράφος και φιλοτέχνησε σειρά αντιγράφων σημαντικών βυζαντινών και μεταβυζαντινών μνημείων. Σήμερα βρίσκονται 45 έργα του καλλιτέχνη στη μόνιμη συλλογή του μουσείου. Να αναφέρουμε επίσης ότι η δωρεά πραγματοποιήθηκε σε μια ιδιαίτερη στιγμή για το μουσείο καθώς γιορτάζει φέτος τα 100 χρόνια από τη λειτουργία του.

«Ποτέ δεν μπορούσα να φανταστώ πόσο πολεμήθηκε αυτός ο άνθρωπος εκ των έσω !»
δηλώνει με έκπληξη ο Φώτης Μαρίνος αναφερόμενος στις ταραγμένες σχέσεις του Φώτη Κόντογλου με το ελληνικό κράτος.

 Ο εγγονός του δημιουργού, θέλησε να μοιραστεί την εμπειρία του από την ανάγνωση επιστολών αλλά και από την εύρεση χειρογράφων στα οποία ο Κόντογλου αναφέρεται στην πικρία και την απογοήτευση που βίωνε για την συμπεριφορά του κράτους ως προς αυτόν. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το γεγονός ότι ο Δήμος Αθηναίων δεν προχώρησε ποτέ στην αποζημίωση του καλλιτέχνη για τις τοιχογραφίες που φιλοτέχνησε στο δημαρχιακό μέγαρο πριν τον πόλεμο.  Ο Κόντογλου αναγκάστηκε τότε ελλείψει χρημάτων να πουλήσει το σπίτι του στην Κατοχή και να ζήσει με την οικογένεια του σε ένα γκαράζ για δώδεκα χρόνια. Είναι την  εποχή αυτή  που ο Χριστιανισμός τον απορροφά εντελώς και αποφασίζει να τον διακονήσει ολόψυχα ως λογοτέχνης και ζωγράφος.

«Αν θέλεις να ανέβεις σε ουράνιες σφαίρες γίνε καλλιτέχνης, αν θέλεις να πιεις πικρό φαρμάκι γίνε καλλιτέχνης» .
Ένα απόφθεγμα του ίδιου του Κόντογλου που βρέθηκε γραμμένο πάνω σε ένα κουτί από τσιγάρα.

 «Αυτές οι πληροφορίες είναι ιδιαίτερες και προκύπτουν από το αρχείο»  αναφέρει ο Φώτης Μαρτίνος.

ΚΟΝΤΟΓΛΟΥΗ δωρεά πραγματοποιήθηκε σύμφωνα με τον εγγονό του και με μια κρυφή προσωπική ελπίδα πως ίσως έτσι τελικά έστω και μετά από τόσα χρόνια αποκατασταθεί η σχέση του Κόντογλου με το ελληνικό κράτος. Ενδεχομένως κάτι τέτοιο να προκύψει από τη μελέτη του υλικού από επιστήμονες και ανθρώπους που ενδιαφέρονται να φωτίσουν περισσότερο την πολυεδρική και πολυτάλαντη προσωπικότητα του Κόντογλου.

Οι κυρίες Λαζαρίζου και Μενδώνη υπογράμμισαν  τη μεγάλη ιστορική βαρύτητα  του αρχείου για την πρόσληψη της βυζαντινής τέχνης στον 20ό αιώνα. Σκοπός του μουσείου είναι να ταξινομηθεί κατάλληλα το υλικό του αρχείου ώστε να επιτρέπεται η πρόσβαση και η μελέτη του από το κοινό. Μέσα στα σχέδια του μουσείου για την αξιοποίηση του αρχείου είναι η εικονογράφηση του ετήσιου ημερολογίου ( για το 2015) με υλικό από το αρχείο, η προετοιμασία του υλικού ώστε να είναι κατάλληλο για δανεισμό αλλά και η οργάνωση μιας έκθεσης όπου θα παρουσιαστεί ένα σημαντικό μέρος του. Να αναφέρουμε επίσης ότι το 2015 κλείνουν 50 χρόνια από το θάνατο του Φώτη Κόντολου. Η κυρία Λαζαρίδου έκλεισε την ομιλία της υποσχόμενη ότι το μουσείο θα προσπαθήσει να αξιοποιήσει όσο καλύτερα μπορεί το αρχείο, να το αναδείξει αλλά να τιμήσει τη μνήμη του ίδιου του Κόντογλου.

Ο  Κόντογλου γράφει για την Ορθοδοξία, το Βυζάντιο, την Παράδοση, τον Ελληνισμό και την Τέχνη χωρίς φανατισμό, θρησκοληψία ή προκατάληψη, αλλά με γνώσεις, συνέπεια και πάθος. Ως Έλληνας της Μικράς Ασίας, κρατάει βαθιά μέσα του τον ελληνισμό και μάχεται με το έργο του  για να προβάλλει τον πλούτο του ελληνικού λαού, ένα πλούτο που κρύβουμε όλοι μέσα μας σύμφωνα με τον ίδιο. Παρά τις άσχημες συνθήκες με τις οποίες βρέθηκε αντιμέτωπος, την αδικία αλλά και τον παραγκωνισμό παρέμεινε ακλόνητο και  πιστός στα λόγια των παππούδων του, στα λόγια του Χριστού και στο μεγαλείο της αιολικής γης.

«Με έκπληξη αλλά και πίκρα πληροφορήθηκα πρόσφατα ότι τα κείμενα του Φώτη Κόντογλου δεν περιλαμβάνονται πια στα σχολικά εγχειρίδια» αναφέρει ο Φώτης Μαρτίνος.

ΦΩΤΗΣ ΚΟΝΤΟΓΛΟΥ 12

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Η συζήτηση ωστόσο έκλεισε σε κλίμα αισιοδοξίας. Η ύπαρξη αυτού του πλούσιου υλικού, ενός πραγματικού θησαυρού δεν μπορεί παρά να προκαλεί χαρά και ελπίδα για την περεταίρω ανάδειξη του καλλιτέχνη στο μέλλον. Όπως ανέφεραν οι συγγενείς, μέχρι τώρα, δεν έχει ζητηθεί όσο ήταν στα χέρια τους το υλικό να μελετηθεί από κανέναν ακαδημαϊκό, φοιτητή ή ερευνητή. Πρόκειται λοιπόν για ένα πεδίο έρευνας ανοιχτό στο οποίο η δωρεά του αρχείου στο Βυζαντινό Μουσείο θα συμβάλλει στο να εξερευνηθεί, να εξελιχθεί και να αναδειχτεί μέσα από τη δουλειά και τη μελέτη των σύγχρονων επιστημόνων.

Last modified: 01/08/2014