Κωνσταντίνος Παπαμιχαλόπουλος: Είμαστε η γενιά των supermarket και του internet

Ελένη Γαλάνη
Μουσειολόγος

Με τον Κωνσταντίνο Παπαμιχαλόπουλο είχαμε προγραμματίσει αρχικά να συναντηθούμε στα εγκαίνια της ατομικής του έκθεσης «Χαρακτική & Comics» στο Ίδρυμα Ελληνικού Πολιτισμού στο Βερολίνο, όμως όλα τα παραρτήματα του Ιδρύματος έκλεισαν ξαφνικά για άγνωστο λόγο και η έκθεση ματαιώθηκε.
 Τελικά συναντηθήκαμε στα τέλη του Aπρίλη στο Βιβλιοπωλείο Ιανός, με αφορμή την συμμετοχή του στην ομαδική εικαστική έκθεση- αναφορά στο έργο του Ίταλο Καλβίνο Αόρατες Πόλεις, σε επιμέλεια της Ίριδας Κρητικού. Μιλήσαμε για πόλεις (αόρατες και πραγματικές), για ταξίδια, για βιβλία, για τις νέες τεχνολογίες και για τα μελλοντικά του σχέδια.
Προσωπικά τον γνώριζα από τα social media (ως “MilitaryRaiden) και από τα σκίτσα του στα εξώφυλλα της Athens Review of Books.  Στην δια ζώσης συνομιλία μας είχα την ευκαιρία να ανακαλύψω ότι ασχολείται με πολύ περισσότερα και πολύ πιο ενδιαφέροντα. Ο Κωνσταντίνος Παπαμιχαλόπουλος συν τοις άλλοις, είναι ένας εξαιρετικά ενημερωμένος συνομιλητής.

1 Από την σειρά για τον Γ.Βιζυηνό, The Sermon, Το κήρυγμαΓεννημένος το 1975, απόφοιτος της Α.Σ.Κ.Τ., βραβεύτηκε πρόσφατα (στις αρχές του Aπρίλη) με το μεγάλο βραβείο της έκθεσης «Έρευνα και Τέχνη» για το έργο του Αυτοπροσωπογραφία ως ο Γιάπωνας, 2013. Από τους λίγους δημιουργούς πρωτότυπων κόμικς στην Ελλάδα σήμερα, εργάζεται ως εικονογράφος στημηνιαία επιθεώρηση βιβλίου Athens Review of Books και στο Βήμα. Πολυπράγμων, εκτός από την συμμετοχή του στην έκθεση Αόρατες Πόλεις-, αυτό το διάστημα ασχολείται με την ομαδική έκθεση Battlefield Porn, την οποία συνεπιμελήθηκε με τον Ορέστη Συμβουλίδη, εκθέτει έργα του στην Art Athina, ενώ με τη σύζυγο και συνεργάτιδά του Αρτέμιδα Λύδη προετοιμάζουν την πρώτη από μια σειρά εφαρμογών που σχεδιάζουν για smartphones και tablets.

 Κόμικς, εικονογράφηση, ζωγραφική, χαρακτική, social media, gaming. Πώς συνδυάζονται όλα αυτά;

Νομίζω πως συνδυάζονται περίφημα. Η ανθρωπότητα έχει προ πολλού μεταβληθεί σε έναν πολυεστιακό και πολυθεματικό είδος. Είμαστε η γενιά των supermarket και του internet. Δεν αντιμετωπίζουμε ιδιαίτερες δυσκολίες στο να επιλέξουμε ανάμεσα σε μια πληθώρα προϊόντων και υπηρεσιών που αφειδώς μας προσφέρονται είτε στον λεγόμενο φυσικό χώρο είτε στον ψηφιακό. Γιατί να θεωρείται λοιπόν πρόβλημα η διαχείρηση διαφορετικών μορφών τέχνης όπως η εικονογράφηση, τα comics, η ζωγραφική και η χαρακτική ή/και της διασποράς της εργασίας μας μέσω των social media; Τα τελευταία δε καθώς και τα videogames για μένα προσωπικώς απεδείχθησαν μια αστείρευτη πηγή νέων εικόνων και τρόπων αντιμετωπίσεως της εργασίας μου που τα προαναφερθέντα αναλογικά μέσα δεν μπορούσαν να μου προσφέρουν.

 Στο παρελθόν έχεις λάβει μέρος σε εκθέσεις/αφιερώματα στο έργο των Γ. Βιζυηνού και Εμμ.Ροïδη (Χώρος τέχνης «24», 2006 και 2004 αντίστοιχα). Πόσο εύκολο ή δύσκολο είναι για έναν σύγχρονο νέο εικαστικό να προσεγγίσει το λογοτεχικό σύμπαν ενός συγγραφέα -και μάλιστα όχι σύγχρονου;

Πιο δύσκολα νομίζω πως είναι τα πράγματα κυρίως για τους Έλληνες θεατές ασχέτως ηλικίας.
Οι μεν νεότεροι έχουν πλημμελέστατη και σε γενικές ελλιπή μόρφωση οπότε η αντίληψή τους δεν έχει βάθος. Οι δε ηλικιακώς μεγαλύτεροι όμως έχουν μια εντονότατη απώθηση σε οτιδήποτε ξεφεύγει από τις λεγόμενες παραδοσιακές και παραδεδομένες μορφές τουλάχιστον σε ότι αφορά την ελληνική γραμματεία.
Οπότε μπορεί από τη μια να απολαμβάνουν μια ιαπωνική εκδοχή του Βασιλιά Ληρ δίχως Άγγλους λόρδους και ομιχλώδη τοπία όπως στην περίπτωση του Ran του Akira Kurosawa αλλά από την άλλη ο Ροΐδης ως comics ή ακόμη χειρότερα ο Μοσκώβ-Σελήμ ως Ιάπωνας σαμουράι με βιομορφικά μέλη διάτρητος από βέλη σαν ένας άλλος Άγιος Σεβαστιανός απλώς «δεν είναι Βιζυηνός» – πάντα κατά τη γνώμη τους.

  Τα κόμικς, (οπτική τέχνη που συνδυάζει τον λόγο με την εικόνα), είναι ιδιαίτερα δημοφιλή σε ευρωπαïκές χώρες, όπως για παράδειγμα στην Γαλλία. Στην Ελλάδα, θεωρούνται ακόμη «το παραπαίδι των εικαστικών τεχνών». Υπάρχουν προοπτικές για ανάπτυξη του συγκεκριμένου είδους στην Ελλάδα στο μέλλον;

1 KONSTANTINOS_PAPAMICHALOPOULOS_Self_portrait_as_The_Jap_2013_(29x21_cm) (1)Κατά τη γνώμη μου τεράστια αφού όμως εν πολλοίς αγνοήσει κανείς το ημεδαπό κοινό – τουλάχιστον από ένα σημείο κι έπειτα. Η ελληνική αγορά είναι προβληματική για δυο λόγους: αφ’ενός είναι πολύ μικρή για να συντηρήσει την οποιανδήποτε δραστηριότητα και τα comics δεν αποτελούν σε αυτό εξαίρεση. Όταν όμως μέσω των δικτύων – των ηλεκτρονικών αλλά και των ταχυδρομείων και των μεταφορών – έχεις πρόσβαση σε εκατοντάδες εκατομμύρια ή και δισεκατομμύρια δυνητικούς πελάτες είναι άσκοπο να περιοριστείς στα στενά όρια του υπαρκτού ελληνισμού.
Ο άλλος λόγος είναι το πενιχρό επίπεδο πολλών δημιουργών αλλά και αναγνωστών comics το οποίο μπορεί να κάνει την πρακτική του όποιου καλλιτέχνη ασφυκτική και έμπλεη πλήξεως. Δεν μπορείς να έχεις σε αυτή την δεδομένη κατάσταση ομότεχνους  συνομιλητές. Επίσης δεν αντέχεται μια συζήτηση με αναγνώστη πχ manga που όμως επιμένει να αγνοεί την ύπαρξη φερ’ειπείν των Ιαπώνων Χαρακτών του ukiyo-e ή έστω του Hokusai και αυτήν του ακριβώς την ημιμάθεια να τη θεωρεί και λόγο υπερηφανείας κάτι που ειλικρινώς δεν αντιλαμβάνομαι.
Αλλά όλα αυτά δεν έχουν σημασία πλέον διότι μπορεί κανείς κάλλιστα να στρέψει την προσοχή του στο εξωτερικό και αυτό ήδη συμβαίνει με αξιοσημείωτη επιτυχία όπως στις περιπτώσεις του Μιχάλη Διαλυνά, του Βασίλη Λώλου και άλλων πολλών δημιουργών. Η όποια επιτυχία ενός καλλιτέχνη στο εξωτερικό θα συμπαρασύρει μοιραίως και το ελληνικό κοινό.
Το ανάποδο νομίζω αποκλείεται σχεδόν εξ ορισμού.

  Είσαι cover artist στο Athens Review of Books, έχεις συνεργαστεί με την εφημερίδα «Το Βήμα» (φιλοτεχνώντας πορτρέτα πολιτικών) και με διάφορα περιοδικά, έχεις ασχοληθεί και με την εικονογράφηση βιβλίων ανάμεσά τους το εφηβικό μυθιστόρημα «Υπόθεση Laurus» της Λ.Κέζα.  Διαφορετικό κοινό, διαφορετική θεματολογία. Διαφέρει ο τρόπος προσέγγισης;
Όντως διαφέρει, φυσικά. Ο τρόπος προσέγγισης αφορά και τον τελικό αποδέκτη αλλά και τις απαιτήσεις της εκάστοτε εικονογράφησης.
Αλλιώς δουλεύεις επί παραδείγματι για την απεικόνιση μεγάλων ποιητών, συγγραφέων και διανοητών προσπαθώντας να συμπληρώσεις ως εικονογράφος σημαντικά κείμενα και αλλιώς εργάζεσαι για να απεικονίσεις ως επί το πλείστον όχι και τόσο αξιομνημόνευτους πια πολιτευτές.

  Αυτή την περίοδο συμμετέχεις στην ομαδική έκθεση Αόρατες Πόλεις (από τον τίτλο του βιβλίου του Ίταλο Καλβίνο). Στις Αόρατες πόλεις ο Μάρκο Πόλο περιγράφει στον Αυτοκράτορα των Τατάρων Κουμπλάι Χαν τις 55 πόλεις της αυτοκρατορίας του. Στην ομότιτλη έκθεση στον Ιανό επιλέγεις να αποδώσεις ζωγραφικά την φανταστκή πόλη Ζηνοβία. Γιατί την ξεχώρισες;

Καθαρά λόγω της περιγραφείσας μορφής της εν λόγω πόλεως. Η λεπτόπλοκή της όψη, οι πανύψηλοι πάσσαλοι, τα σπίτια από μπαμπού με τις πολλές στοές και τα μπαλκόνια με τα υποστηλώματα – αυτή ακριβώς η περιγραφή είναι πρακτικώς το σχέδιο των αστικών τοπίων που συναντά κανείς πολύ αργότερα στην Rapture του Bioshock, στα κτίσματα του Shadow of the Colossus και ακόμη περισσότερο του ICO, στον κόσμο του Prince of Persia και τα οποία εν συνεχεία βοήθησαν εμένα κατά τη δημιουργία του Μεγάλου Χρυσού Δωματίου μου.

   Υπάρχει κάποιος τόπος σε λογοτεχνικό βιβλίο όπου θα ήθελες να ζεις;

1 Από την έκθεση Αόρατες Πόλεις, Zenobia, Ζηνοβία (6)Ναι: στη Villa Straylight της τριλογίας του Neuromancer (William Gibson).

  Δεν είναι η πρώτη φορά που σε απασχολεί η σχέση ανθρώπων και αστικού χώρου. Προηγήθηκαν δύο εκθέσεις στην γκαλερί Genesis  (2013 και Φεβρουάριος 2014). Επίσης, στο κόμικς- άλμπουμ σου Ο Γιάπωνας (2009), ο ήρωας δραπετεύει απτην αποπνικτική ατμόσφαιρα της χώρας του προς έναν τόπο που του φαντάζει εξωτικός. Στο βιβλίο κυριαρχούν οι παράξενες εικόνες, με φουτουριστική αισθητική. Σε ενδιαφέρει η άσκηση κοινωνικής κριτικής (έμμεσα) μέσα από την δουλειά σου;

Για να είμαι ειλικρινής δεν είναι αυτό το κύριο μέλημά μου – σίγουρα όχι το πρώτιστο. Δεν επικεντρώνομαι σε κοινωνική κριτική μέσω της τέχνης διότι θεωρώ πως εύκολα μπορεί να περιπέσει κανείς σε ένα είδος εικονογαρφημένου ρεπορτάζ ή φθηνού συναισθηματισμού περί των εκάστοτε επικαίρων. Σε αυτές τις περιπτώσεις όταν περάσει ο καιρός τους παύουν να έχουν τα έργα την οιανδήποτε αξία. Όσον αφορά όμως ενασχόληση με τον αστικό χώρο και την όποια σχέση με τους ανθρώπους εντός αυτού δεν είναι κάτι πρωτότυπο εκ μέρους μου: σε πόλη γεννήθηκα και μονίμως σε αστικά τοπία διαβιώ. Για μας χλωρίδα δεν είναι τα πεύκα αλλά οι κεραίες στις ταράτσες και τα καλώδια που περιγράφουν τον ουρανό.

  Από την πρώτη περιγραφή της ιδανικής πόλης/ουτοπίας στο ομώνυμο βιβλίο του Τόμας Μορ, έχει περάσει σχεδόν μισή χιλιετία. Μπορεί να υπάρξει σήμερα ιδανική πόλη;

Όχι διότι δεν νομίζω πως μπορεί να υπάρξει ο ιδανικός άνθρωπος ή μια ιδανική κοινωνία που απαιτείται για να στήσει μια τέτοια ιδανική, πόλη. Και ευτυχώς. Ο άνθρωπος είναι το μόνο είδος που φτιάχνει το ίδιο την πραγματικότητά του και το τι είναι κατά περίπτωση «φυσικό» για τον ίδιο. Οι δε έννοιες του τι είναι πραγματικότητα και φύση διαφέρουν από εποχή σε εποχή αλλά πολύ συχνά και από άνθρωπο σε άνθρωπο. Επί παραδείγματι κάποτε η ανθρωπότητα πίστευε πως η γη ήταν ένα ταψί ή ότι οι γυναίκες εθεωρούντο κατώτερα όντα. Προφανώς όλα αυτά πλέον δεν τα πιστεύει ο κόσμος – ή τουλάχιστον δεν τα ασπάζεται το ανεπτυγμένο τμήμα της υφηλίου.

 Έχεις αναφέρει σε συνέντευξή σου ετερόκλητες επιρροές από τον Dürer μέχρι τον Hokusai, τον Moebius κοκ. Ποιοί εικαστικοί σε έχουν επηρεάσει περισσότερο;

Είναι πολλοί, πάρα πολλοί και ευτυχώς δεν περιορίζομαι αποκλειστικώς σε εικαστικούς. Από τον Τσαρούχη και τον Σπυρόπουλο ως τους προαναφερθέντες Hokusai & Dürer, τον Goya και τον Rembrandt, τις βυζαντινές, ινδικές και περσικές μικρογραφίες, Ιάπωνες καλλιγράφους και χαράκτες, δημιουργούς comics όπως ο Moebius, ο Frank Miller, φωτογράφους όπως ο Witkin αλλά και εκπληκτικούς δημιουργούς ψηφιακών έργων όπως οι eBoy. Τεράστια όμως επιρροή εσχάτως είναι για μένα βιντεοπαιχνίδια όπως τα Grand Theft Auto, το Call of Duty 4, το πρώτο Bioshock και πάρα πολλά άλλα. Ειδικώς τα βιντεοπαιχνίδια (ακόμη και ορισμένα που βγήκαν σε κινητές πλατφόρμες όπως iPhone και iPad) είναι μεγάλη πηγή εμπνεύσεως. Μου προσέφεραν μορφές από τις οποίες μπορεί κανείς να δανειστεί αλλά και συχνά εκδοχές αντίληψης του απεικονιζόμενου χώρου, διαφορετικούς τρόπους διασποράς ενός έργου και συστημάτων διακινήσεως και εμπορικής διακινήσεως της τέχνης που ποτέ πριν δεν θα είχαμε καν υποπτευθεί.

  Αγαπημενοι λογοτέχνες κι επιρροές από λογοτεχνικά βιβλία;  

Τα «Γράμματα σε ένα νέο ποιητή» του Rainer Maria Rilke, το «Κλειδί» και το «Εγκώμιο της Σκιάς» του Tanizaki, το «Hagakure» του Jōchō Yamamoto και το «Fountainhead» της Ayn Rand, ο «Γιούγκερμαν» και δευτερευόντως ο «Συνταγματάρχης Λιάπκιν» του Καραγάτση, το «1984» του George Orwell, το «Love is a dog from hell» και το «Ham on rye» του Bukowski, οι «Αόρατες Πόλεις» του Italo Calvino, το «Neuromancer» του William Gibson είναι ορισμένα από τα βιβλία τα οποία προχείρως μπορώ να αναγνωρίσω ως επιρροές.

  Στις Αόρατες Πόλεις ο Καλβίνο δεν διαχωρίζει τις πόλεις σε ευτυχισμένες και δυστυχισμένες αλλά σε εκείνες που συνεχίζουν μέσα από τα χρόνια να δίνουν μορφή στις επιθυμίες και εκείνες στις οποίες οι επιθυμίες είτε κατορθώνουν να αναιρέσουν την πόλη ή να αναιρεθούν από αυτές.  Η σύνδεση πόλης και επιθυμίας θυμίζει τους σουρεαλιστές, (η πόλη ως πεδίο προβολής των επιθυμιών μας) καθώς και τα πειράματα των καταστασιακών (ψυχογεωγραφία).   Ποιά ή ποιές σύγχρονες πόλεις στις οποίες έχεις ταξιδέψει ή έχεις διαβάσει για αυτές προσεγγίζουν περισσότερο αυτή τη συνθήκη;

Νέα Υόρκη, Τόκυο και Αθήνα.
Η μεν Νέα Υόρκη – πάντα κατά τη γνώμη μου – είναι μια πόλη όπου οι κάτοικοί της δίνουν μορφή στις ίδιες τις επιθυμίες τους για τον χώρο εντός του οποίου ζουν δια των επιλογών τους: είτε αυτό αφορά την ευταξία της εποχής Τζουλιάνι είτε την επούλωση των πληγών από την καταστροφή των εμβληματικών Διδύμων Πύργων και άλλες ανάλογες περιστάσεις – μικρές ή μεγάλες. Σκοπός πάντως των κατοίκων αυτής της πιο ευρωπαϊκής μεγαλουπόλεως της Αμερικής είναι να την προσαρμόζουν στις δικές τους ανάγκες και σε μεγάλο βαθμό θεωρώ πως το πετυχαίνουν.
Το Τόκυο από την άλλη μου φάνηκε σαν μια πόλη που σχεδόν αγνοεί τις επιθυμίες των κατοίκων της αναιρώντας τα ανθρώπινα μέτρα της αλλά και τα ίδια τα όριά της αφού απλώνεται σταδιακώς και αδιαλείπτως προς κάθε κατεύθυνση αφομοιώνοντας στο κυρίως σώμα της δήμους και πόλεις στις παρυφές της.
Η Αθήνα από την άλλη μοιάζει σαν ένα υβρίδιο των δυο άλλων πόλεων όπου απλώνεται απολύτως άναρχα και το κάνει αυτό καθ’υπόδειξιν υποτίθεται των αλλοπρόσαλλων και ακατάσχετων αναγκών των κατοίκων της σχεδόν δίχως την παραμικρή ιεράρχηση. Αυτό όμως έχει ως αποτέλεσμα την αλληλοοαναίρεση των ακυρωμένων πλέον επιθυμιών των Αθηναίων.

  Οι παρεμβάσεις των καλλιτεχνών στον δημόσιο χώρο στην Ελλάδα έχουν αλλάξει τα τελευταία χρόνια, (ιδιαίτερα από το 1990). Ξεκινώντας από τους αδριάντες των αρχών του αιώνα φτάσαμε σε πιο εννοιολογικές και σύνθετες προσεγγίσεις, π.χ. τα  σύγχρονα art community projects. Μπορεί η τέχνη να συμβάλει στην βελτίωση της ποιότητας ζωής μες στην πόλη -σε πρακτικό επίπεδο;

Οι τέχνες είχαν κατά τη γνώμη μου πάντοτε σκοπό να εξηγήσουν τον κόσμο γύρω μας, να μας συμφιλιώσουν με αυτό το πολλές φορές χαοτικό περιβάλλον και να βελτιώσουν κατ’αυτό τον τρόπο τη ζωή μας συλλογικώς αλλά και ατομικώς.
Εν τέλει χωρίς τις τέχνες θα ήμαστε ντυμένοι με γιδοτόμαρα και θα διαμέναμε ακόμη σε υγρές και κατασκότεινες σπηλιές.

 Σχέδια για το μέλλον;

Πολλά. Θέλω να παρουσιάσω για πρώτη φορά έργα της νέας σειράς Black Biomorphic καθώς και έργα από το Μεγάλο Χρυσό Δωμάτιο στην εφετινή Art Athina. Τα μεν πρώτα θα εκτεθούν στο booth G3 (Γκαλερί της Έρσης) και τα δε του Χρυσού Δωματίου στο booth A5 (Alma Gallery) στις 15-18 Μαΐου 2014.
Επίσης θα κλείσουμε την ομαδική έκθεση Battlefield Porn που συνεπιμελήθηκα με τον Ορέστη Συμβουλίδη στο metamatic:taf με δυο εκδηλώσεις: μια προβολή σύντομων ταινιών του Μιχάλη Αρφαρά (Τρίτη 20 Μαΐου 19:00) και μια μικρή ημερίδα με ομιλητές τους Μιχάλη Αρφαρά, Θανάση Μουτσόπουλο, Σταματία Αντωνάτου, εμένα και τον Ορέστη Συμβουλίδη με θέματα σχετικά με αυτά που θίγει η έκθεσή μας γύρω από το πορνογραφικό στην τέχνη, τη λογοκρισία, την αποδοχή ή μη της διαφορετικότητας κλπ. όπου μετά τις σύντομες ομιλίες θα ακολουθήσει συζήτηση με το κοινό. Την τελευταία αυτή εκδήλωση θα συντονίσει η κ. Τζίνα Μοσχολιού, δημοσιογράφος του Αθήνα 98.4 και θα λάβει χώρα μια μέρα πριν το κλείσιμο της εκθέσεως, στις 24/5 – ημέρα Σάββατο.
Κατόπιν σκοπεύουμε να προχωρήσουμε με τη σύζυγο και συνεργάτιδά μου Αρτέμιδα Λύδη ως White Island Works τα Μαύρα Βιομορφικά (από τα ζωγραφικά έργα μέχρι τα κοσμήματα και τέλος τις πλήρεις αρματωσιές που έχουμε ως στόχο να δημιουργήσουμε) και τον «Τάλω», την πρώτη μιας σειράς εφαρμογών μας για κινητές πλατφόρμες. Έχουμε ήδη κλείσει ένα τρίμηνο residency στο Amsterdam Grafisch Atelier για το διάστημα απο αρχή Απριλίου έως τέλος Ιουνίου 2015. Θα πάμε να  μείνουμε μαζί με τα δυο παιδιά μας στους χώρους του AGA για να φτιάξουμε νέα έργα, να δώσουμε μια διάλεξη παρουσιάζοντας την δουλειά μας και τέλος να εκθέσουμε ό,τι θα έχουμε έως τότε δημιουργήσει κατά την τρίμηνη παραμονή μας – χαρακτικά, σχέδια και ζωγραφιές.

Βιβιοπωλείο Ιανός, «Αόρατες Πόλεις», Επιμέλεια: Ίρις Κρητικού.
Συμμετέχουν με έργα τους οι: Ηώ Αγγελή, Δάφνη Αγγελίδου, Ανδρέας Γεωργιάδης, Γρηγόρης Λαγός, Κωνσταντίνος Έσσλιν, Μηνάς Καμπιτάκης, Μαρίνα Κροντηρά, Ανδρέας Μαράτος, Ελεάννα Μαρτίνου, Κωνσταντίνος Μάσσος, Στέλλα Μελετοπούλου, Χαρίτων Μπεκιάρης,  Παναγιώτης Μπελντέκος, Γεύσω Παπαδάκη  Κωνσταντίνος Παπαμιχαλόπουλος, Γιώργος Σαμψωνίδης, Πηγή Σπυράτου, Αντώνης Στάβερης  και Νικόλας Χριστοφοράκης.  Μέχρι τις 31 Μαΐου 2014.

 

 

 

 

 

Last modified: 01/04/2015