Δημήτρης Γαλάνης στην πρωτοπορία του Παρισιού

Μαρία Ξυπολοπούλου
Φιλόλογος – Συντ. Θεμάτων Πολιτισμού

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΓΑΛΑΝΗΣΛίγο πριν η έκθεση «Δημήτρης Γαλάνης- Τα εικονογραφημένα βιβλία 1904-1962» ολοκληρώσει τον κύκλο της το art22 βρέθηκε εκεί και συμμετείχε στην ξενάγηση από την επιμελήτρια και ιστορικό τέχνης Ειρήνη Οράτη σε πρωτοβουλία του ιστορικού τέχνης Μεγακλή Ρογκάκου.  Ιδιαίτερα τιμητική ήταν η παρουσία του Ομότιμου καθηγητή του ΑΠΘ, Εμμανουήλ Μαυρομάτη, ο οποίος έχει πραγματοποιήσει τη διδακτορική του διατριβή πάνω στο συνολικό έργο του Δημήτρη Γαλάνη και αποτελεί μέχρι σήμερα την πιο ολοκληρωμένη μελέτη πάνω στο έργο του καλλιτέχνη.
Ο Δημήτρης Γαλάνης υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες χαράκτες του 20ου αιώνα, διεθνώς αναγνωρισμένος για το έργο του και τη συμβολή του στη χαρακτική.
Γεννήθηκε στην Αθήνα το 1879. Από πολύ μικρή ηλικία εκδήλωσε ενδιαφέρον για τη μουσική, τα μαθηματικά και το σχέδιο. Μετά από δύο χρόνια φοίτησης στη Σχολή Πολιτικών Μηχανικών του Πολυτεχνείου (1897-1899) και έχοντας πάρει μαθήματα σχεδίου από τον Νικηφόρο Λύτρα παίρνει την απόφαση να εγκατασταθεί στο Παρίσι όπου και παρέμεινε το μεγαλύτερο διάστημα της ζωής του, ταξιδεύοντας κατά καιρούς σε διάφορες χώρες της Ευρώπης και στην Ελλάδα.
ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΓΑΛΑΝΗΣΟ Γαλάνης έφτασε στο Παρίσι με εμπειρία κυρίως στη γελοιογραφία. Από τα εφηβικά του χρόνια είχε αρχίσει να δημοσιεύει γελοιογραφίες σε εφημερίδες και περιοδικά. Η πρώτη δύσκολη δεκαετία (1900-1910) αναλώθηκε κυρίως στο σχεδιασμό γελοιογραφιών, επαγγελματική δραστηριότητα που στήριξε και τις πρώτες του καλλιτεχνικές προσπάθειες. Στο τέλος αυτής της δεκαετίας και στις αρχές της επόμενης χρονολογούνται τα πρώτα χαρακτικά. Το συστηματικό ενδιαφέρον του για τη χαρακτική πρέπει να εκδηλώθηκε σε ένα ταξίδι του στη Γερμανία και το 1918 ξεκίνησε την εικονογράφηση βιβλίων, δραστηριότητα που καλύπτει ένα σημαντικό μέρος της καλλιτεχνικής του δημιουργίας και αποτελεί το βασικό του βιοποριστικό μέσο. Εάν λοιπόν η εικονογράφηση σήμαινε για τον Γαλάνη βιοπορισμός, η ζωγραφική ήταν ένας πειραματισμός και η χαρακτική το πάθος του.
Από το 1909 εγκαταστάθηκε μόνιμα στη Μονμάρτρη. Σήμερα εκεί βρίσκεται το πλήρες αρχείο του καλλιτέχνη το οποίο και μορφοποιήθηκε από το Μ.Ι.Ε.Τ και αξιοποιήθηκε στα πλαίσια έκδοσης του τόμου για τα εικονογραφημένα του βιβλία και της περιοδικής έκθεσης που ολοκλήρωσε πρόσφατα τον κύκλο της και οργανώθηκε σε συνεργασία της Alpha Bank και του Μ.Ι.Ε.Τ.
Μετά το 1910 ο Γαλάνης συμμετέχει σε εκθέσεις και γνωρίζει καλλιτέχνες που, τουλάχιστον τα πρώτα χρόνια, τον επηρέασαν ουσιαστικά. Με τη συμμετοχή του στην εμβληματική έκθεση της κυβιστικής ομάδας Section d’or το 1912 βρίσκεται ανάμεσα σε καλλιτέχνες που παρουσιάζουν για πρώτη φορά τον κυβισμό στο ευρύ κοινό. Την περίοδο αυτή δημιούργησε σχέσεις με καλλιτέχνες της γαλλικής πρωτοπορίας όπως οι Ματίς, Ντεραίν, Πικάσσο, Ντυφύ, Μπρακ. Έγινε φίλος με τον Ματίς, καθώς μοιράζονταν την αγάπη τους για τη μουσική. Συχνά έπαιζαν μαζί μουσική, ο Γαλάνης όργανο, ο Ματίς βιολί.
Η έκθεση ξεκινάει με ένα συλλογικό πορτρέτο στο οποίο απεικονίζεται ο καλλιτέχνης με τη σύζυγό του και το γιό τους. Στη συνέχεια υπάρχει το πορτρέτο του Γαλάνη από τον Ματίς, ένα απόκτημα για  οποίο είναι ιδιαίτερα περήφανοι τόσο οι επιμελητές της έκθεσης όσο και οι υπεύθυνοι της συλλογής της τράπεζας. Να σημειώσουμε ότι ο Ματίς φιλοτέχνησε δύο προσωπογραφίες του Γαλάνη. Η μια από τις δύο που έχει τίτλο Ειρήνη Οράτη«D. Galanis, paysan 1914» και είναι το αντίτυπο που χάρισε ο ίδιος ο Ματίς στον Γαλάνη, είναι αυτή που βρίσκεται στη μόνιμη πλέον συλλογή της Alpha Bank.
Την περίοδο των πειραματισμών διαδέχονται τα χρόνια της ωριμότητας και της επαγγελματικής καταξίωσης. Έως το 1929 έχει διαμορφώσει το προσωπικό του στίγμα. Πρόκειται για τη δεκαετία της αναγνώρισης (1920-1930) και τη σταδιακή στροφή του σε επιρροές από παρελθόντες αιώνες.
«Ο Γαλάνης ξεκίνησε άτολμα μέσα από τη γελοιογραφία, επιχείρησε την ανατροπή μέσα από τις πρώτες του προσπάθειες στη χαρακτική και τελικά καταστάλαξε σε ένα προσωπικό ύφος με προσεκτικές επιλογές από το παρόν, αλλά περισσότερα στοιχεία από το παρελθόν και ως προς τα μοτίβα και ως προς το σχεδιασμό του βιβλίου» σημειώνει στο κατάλογο της έκθεσης, η επιμελήτρια και ιστορικός τέχνης Ειρήνη Οράτη.
Μέσα από την εικονογράφηση ο Γαλάνης έγινε γνωστός στους βιβλιόφιλους και στο ευρύτερο κοινό του Παρισιού. Στη Γαλλία έγινε γνωστός και καθιερώθηκε ως Galanis, όπως συνήθιζαν να τον αποκαλούν. Για τις εκδόσεις των βιβλίων του συνεργάστηκε με συγγραφείς όπως ο Μαλρώ, ο Νερβάλ, ο Γκαμπορύ, ο Ζίντ, ο Μωρουά, ο Βαλερύ καθώς και με πολλούς σημαντικούς Γάλλους τυπογράφους και εκδοτικούς οίκους. Το 1934 κυκλοφόρησε το διάσημο γραμματόσημό του Ο Γαλατικός κόκορας( Le coq gaulois) για τη Γαλλική Δημοκρατία.  Η προσωπική του ζωή σημαδεύτηκε από το θάνατο του γιού του το 1940. Το 1949 δημιούργησε μια ειδική έκδοση σε πολύ περιορισμένο αριθμό αντιτύπων στη μνήμη του.

Το 1945 ο Γαλάνης εκλέγεται καθηγητής ξυλογραφίας στη Σχολή Καλών Τεχνών του Παρισιού και την ίδια χρονιά εκλέγεται ισόβιο μέλος της Γαλλικής Ακαδημίας Καλών Τεχνών. Το 1959 ο φίλος του Αντρέ Μαλρώ, υπουργός Πολιτισμού τότε, του επέδωσε προσωπικά στο ατελιέ του το παράσημο της Λεγεώνος της Τιμής.
 Δημήτρης ΓαλάνηςΠολλά από τα έργα του που παρουσιάστηκαν στην έκθεση αποκαλύπτουν την προσπάθεια του να συνδεθεί με τις πρωτοπόρες τάσεις του Παρισιού και πιο συγκεκριμένα του κυβισμού. Ο Γαλάνης καταφέρνει να συνδέσει τη ζωγραφική με τη χαρακτική. Εμπνεόμενος από τη ζωγραφική και τα έργα μεγάλων πρωτοπόρων όπως του Cezanne φιλοτεχνεί εκφραζόμενος μέσα από τη χαρακτική. Παίζει με τα σχήματα όπως οι κυβιστές. Το ζωγραφικό του έργο, σαφώς μικρότερο από το χαρακτικό και το εικονογραφικό, αποτελείται κυρίως από τοπία και νεκρές φύσεις.
Ο Γαλάνης συνεργαζόταν με πολλούς βιβλιοκριτικούς συλλόγους της εποχής, συλλόγους επαγγελματιών δηλαδή, που ανταγωνίζονταν μεταξύ τους στις ετήσιες εκδόσεις που πραγματοποιούσαν. Σε πολλές περιπτώσεις φιλοτεχνούσε και το σήμα των εκδόσεων. Σε ένα μεγάλο μέρος από τις χαλκογραφίες του, λόγω του υψηλού κόστους του υλικού, παρατηρούμε ότι χαράζει δίπλα στο βασικό μοτίβο και άλλα που αποτελούν κατά κύριο λόγο σχεδιαστικούς πειραματισμούς του καλλιτέχνη. Την εποχή εκείνη, να επισημάνουμε ότι υπήρχε μεγάλη ζήτηση για εικόνες στα βιβλία. Ο Γαλάνης δεχόταν πολλές παραγγελίες στις οποίες προσπαθούσε να ανταποκριθεί.
Τι βιβλία ήταν όμως αυτά που εικονογράφησε ο Γαλάνης; Το περιεχόμενο καθώς και το είδος ποικίλουν.  Πρόκειται για βιβλία λογοτεχνικά, επιστημονικά εγχειρίδια, λευκώματα, εμπορικούς καταλόγους αλλά και βιβλία ερωτικού περιεχομένου. Χαρακτηριστικό παράδειγμα λοιπόν, το πλούσιο λεύκωμα της φυσικής ιστορίας,  ένα εγχειρίδιο γεωμετρίας τα μικρού μεγέθους βιβλία ερωτικού περιεχομένου που περιλαμβάνονται και στην έκθεση, και οι σπάνιες έγχρωμες ξυλογραφίες που είχαν φιλοτεχνηθεί από τον Γαλάνη για το έντυπο του καταλόγου μιας έκθεσης κρασιού.
Δημήτρης ΓαλάνηςΣτην έκθεση έγινε μια σημαντική προσπάθεια να παρουσιαστεί μια γενική εικόνα του πλούσιου εικονογραφικού έργου του Δημήτρη Γαλάνη. Ωστόσο, σημειώθηκε μια επιλογή ως προς το τι θα εκτεθεί ενώ μια πλήρης παρουσίαση του υλικού που  συνέλλεξε και επεξεργάστηκε το Μ.Ι.Ε.Τ. και η Alpha Bank εμπεριέχεται στον αναλυτικό κατάλογο με τίτλο «Δημήτρης Γαλάνης. Τα εικονογραφημένα βιβλία, 1904- 1962» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις του Μ.Ι.Ε.Τ. Την έκδοση συμπληρώνουν τα κείμενα της Ειρήνης Οράτη, του Άγγελου Δρακογιώργου και του Γιώργου Δ. Ματθιόπουλου. Μέχρι τώρα το έργο του Γαλάνη στην εικονογράφηση κάθε είδους εντύπου παρέμενε αθησαύριστο. Πρωτογενές υλικό για την έρευνα αποτέλεσαν τα εικονογραφημένα από τον καλλιτέχνη βιβλία. Αξιοποιήθηκαν επιπλέον τεκμήρια από το Μουσείο της Μονμάρτρης στο Παρίσι, όπου σε μια πτέρυγα του σημερινού μουσείου στεγάζονταν, από το 1910 έως το 1965, το σπίτι και το εργαστήριο του Γαλάνη και όπου σήμερα απόκειται όλο το προσωπικό αρχείο του. Να σημειωθεί ότι η έρευνα ξεκίνησε το 2008 στην Αθήνα και το Παρίσι και ολοκληρώθηκε το 2013 με την καταγραφή 152 τίτλων των βιβλίων, των λευκωμάτων και εντύπων που εικονογράφησε ο καλλιτέχνης στο διάστημα 1904- 1962.  Το μεγαλύτερο μέρος του υλικού που προέρχεται από την Μονμάρτη ήταν αδημοσίευτο.
Δημήτρης ΓαλάνηςΗ έκθεση ολοκλήρωσε στις 12 Ιουλίου 2014 έναν ιδιαίτερα επιτυχημένο κύκλο αφήνοντας πίσω τις θετικές κριτικές τόσο για την οργάνωση όσο και για το στήσιμο και την επιμέλεια. Σημαντική είναι επίσης η προσπάθεια που έγινε για να συγκεντρωθεί το υλικό και να μορφοποιηθεί δίνοντας έτσι το έναυσμα για νέες έρευνες αλλά και ανοίγοντας πεδία και οπτικές, στο έργο και τη ζωή του Δημήτρη Γαλάνη, που μέχρι τώρα ήταν άγνωστα.
Ο Γαλάνης επέστρεψε το 1965 στην Αθήνα όπου πέθανε το 1966. Στην Ελλάδα εξέθεσε για πρώτη φορά στην Αθήνα το 1928 και δώρισε τα έργα του στην Εθνική Πινακοθήκη. Έκτοτε και μέχρι σήμερα οι Έλληνες χαράκτες τον θεωρούν «πατέρα και δάσκαλο της νεοελληνικής χαρακτικής» αφού ουσιαστικά μέσα από το δικό του έργο ήλθαν σε επαφή με τη σύγχρονη ευρωπαϊκή χαρακτική.

 

Last modified: 02/09/2014